• Omawiany obszar województwa podlaskiego to dawne pogranicze mazowiecko-ruskie, historia przeplata się tu z niezwykłą i wciąż stosunkowo dziką przyrodą. Warto tu spędzić weekend lub kilka dni.
• Celem naszej wycieczki jest poszukiwanie śladów osadnictwa ruskiego (Rusini to nie Rosjanie! Rusini to osadnicy którzy przybyli na te tereny z Wielkiego Księstwa Litewskiego, byli prawosławni)
• Wycieczkę zaczynamy w Kożanach a kończymy w Topilcu: po drodze odwiedzimy Zawyki, Suraż, Łapy Osse. Trasę można odbyć pieszo (46,5 km), rowerem (52 km) lub samochodem (51 km).

Narwiański Park Narodowy i okolice. Tekst powstał we współpracy z Fundacją Oikonomos. 

nbsp;

Narew Amazonką Europy

Narwiański Park Narodowy jest przez badaczy stawiany na równi z najcenniejszymi obszarami przyrodniczymi naszego kraju takimi jak Tatry czy Puszcza Białowieska. Podobnie ukształtowanego terenu rzecznego próżno szukać nie tylko w Polsce ale i w Europie.  To ostatni, zachowany w niemal naturalnym stanie fragment bagiennej doliny rzecznej a wraz z nią zachodzących tam naturalnych procesów. Przez wieki Narew na całej swojej długości wyglądała podobnie. Stanowiła naturalną barierę, granicę i osłonę. Dawała schronienie mieszkańcom oraz setkom gatunków zwierząt. Dla intruzów stanowiła śmiertelne niebezpieczeństwo. Na bagnach tej rzeki król Zygmunt August wzniósł swoją strategiczną twierdzę – zamek w Tykocinie.

W latach 70. XX wieku postanowiono jednak osuszyć grzęzawiska aby stworzyć w ich miejsce pastwiska i pola uprawne. Przez dwadzieścia lat meliorowania doprowadzono do nieodwracalnych szkód w ekosystemie. Prostowano koryto rzeki, odcinano starorzecza i przekopywana kanały odwadniające – w efekcie poziom wód gruntowych spadł o 1,5 metra. Zaczęły wysychać studnie, teren był przesuszony, płonęły torfowiska. Zdegradowano przyrodę, zniszczono naturalne ostoje ptactwa a ziemi ornej nie przybywało… Melioracji zaprzestano z początkiem lat 90.XX wieku – tak pod wpływem protestów przyrodników jak i historycznych zmian zachodzących w kraju. Społecznicy, mieszkańcy i przyrodnicy przystąpili do ratowania starorzeczy. W 1996 roku powstał Narwiański Park Narodowy z siedzibą w Kurowie. Obejmuje teren od Rzędzian do Suraża. Narwiański Park Narodowy to prawdziwy raj dla miłośników ptaków – stwierdzono tu 203 gatunki w tym 28 zagrożonych w skali światowej lub europejskiej. 154 gatunki składają tutaj swoje jaja. Do najbardziej zagrożonych, wpisanych do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt a żyjących nad Narwią należą m.in. batalion, błotniak łąkowy, bocian czarny, orlik krzykliwy, wodniczka czy sowa błotna.

W poszukiwaniu śladów osadnictwa ruskiego. Narwiański Park Narodowy i okolice

Przystanek 1. Kożany

Wieś Kożany istniała już w XV wieku, związana była z Surażem a zamieszkiwała ją ludność ruska. Najstarsze dokumenty świadczące o istnieniu w tym miejscu cerkwi pochodzą z 1621 roku wynika z nich jednak, że cerkiew pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny funkcjonuje tu już od dłuższego czasu. W kożańskiej cerkwi przedmiotem szczególnego kultu była Ikona Matki Bożej Miłosierdzie (Umilenije) przy której już w XVIII wieku odnotowano liczne wota świadczące o doznanych od Matki Bożej łaskach.

Losy ikony z Kożan są niezwykłe. W 1835 roku parafia utraciła samodzielność́ zaś prawosławni mieszkańcy odtąd należeli do sąsiednich parafii w Rybołach i Surażu. W latach 70. XIX w. cerkiew została rozebrana i przewieziona na cmentarz w Rybołach. Do Ryboł trafiły także dwie ikony patronalne: św. Jerzego i Matki Bożej oraz dzwony. Po wielu latach udało się wybudować́ w Kożanach nową świątynię̨ (1883-86) pw. Podwyższenia Krzyża Świętego. Udało się także odzyskać szczególnie cenną ikonę Matki Bożej Kożańskiej oraz dzwony. W czasie Bieżeństwa ikona z Kożan pomimo znacznych rozmiarów i wagi wędrowała z parafianami w głąb Rosji. Rodzina Oleksiuków transportowała ją w specjalnej skrzyni: najpierw furmanką, później pociągiem aż do Guberni Saratowskiej. Udało się wrócić z tułaczki wraz ikoną, która do dziś jest adorowana przez wiernych w Kożanach. W niewielkim oddaleniu od cerkwi nad źródełkiem stoi malutka, błękitna kapliczka św. Jerzego.

Kaplica Kazańskiej Ikony Matki Bożej w Zajączkach

Dwa kilometry od cerkwi w Kożanach w uroczysku „Święte Miejsce” znajdziemy jeszcze jedną kaplicę. Jeden z mieszkańców Kożan opowiada jej historię: „Dawno temu dwaj chłopcy pasali bydło w tym miejscu i zauważyli na drzewie obraz Matki Bożej. Jeden z nich ukląkł i zaczął się̨ modlić́, a drugi zaczął się̨ śmiać́ i skakać́. Wkrótce ten drugi został kaleką, pierwszy natomiast ustawił w tym miejscu ogrodzenie i budkę̨ z wikliny, umieszczając w ogrodzeniu objawiony obraz Matki Bożej. Po upływie nieokreślonego bliżej czasu zamiast wiklinowej budki zbudowana została niewiadomo przez kogo mała drewniana kapliczka, która stała z tymże obrazem przez długie lata. Już̇ za moich czasów, jak pamiętam, mieszkaniec naszej wsi Pańki Teodozy Zdanudczyk, żołnierz w stanie spoczynku, parafianin kożańskiej cerkwi, za zezwoleniem władzy duchownej zbudował na Świętym Miejscu istniejącą obecnie kaplicę”.

Przystanek 2. Zawyki

Początki istnienia wsi związane są z osadnictwem ruskim. Z inwentarza pomiarowego z 1562 roku dowiadujemy się, że mieszkańcy należeli do prawosławnej parafii apostołów Piotra i Pawła w Surażu, wielu z nich nosiło ruskie imiona: Chwiedor, Waśko, Maxim, Iwan Makar itp. Nie ma pewności, kiedy powstała pierwsza świątynia w Zawykach – wiadomo, że była to cerkiew prawosławna. W cerkwi pierwotnie znajdowała się Boruńska Ikona Matki Bożej pisana na płótnie. Legenda mówi, że z Borun do Zawyk przynieśli ją Szwedzi. W miejscu, gdzie ją porzucili stoi do dziś mała kapliczka. Ikona wywieziona w głąb Rosji podczas bieżeństwa nie wróciła na Podlasie. Nie mamy dokładnych informacji w którym momencie cerkiew w Zawykach stała się cerkwią unicką. Po 1839, czyli po kasacji Unii Brzeskiej ponownie stała się prawosławna a po odzyskaniu niepodległości przez Polskę – katolicka. Dziś gustownie wyremontowana przyciąga wzrok. Ostatnie ślady prawosławia zniknęły wraz z ekshumacją i przeniesieniem grobu pochowanego w Zawykach prawosławnego duchownego z Suraża. Grób księdza Konstantego Prokopowicza, powieszonego przez mieszkańców Suraża w czasie Powstania Styczniowego oraz grób jego żony i dziecka zostały ekshumowane w latach 80. XX wieku. Ciała spoczęły na cmentarzu parafii Wszystkich Świętych w Białymstoku.

Narwiański Park Narodowy. Przystanek 3. Suraż

Przepięknie położone, jedno z najstarszych w regionie a także… jedno z najmniejszych polskich miast: Suraż.  Senna atmosfera Suraża nie pozwala nawet przypuszczać, że było to onegdaj jedno z najważniejszych miast pogranicza mazowiecko-ruskiego. Gród książąt ruskich z fosą i wałami istniał w tym miejscu już w XI wieku.  Jaćwingowie, Litwini a nawet Krzyżacy regularnie zdobywali i palili osadę. Prawa miejskie otrzymuje Suraż już w 1445 roku. Względny spokój zapanował na tych terenach po zawarciu unii pomiędzy Korony z Litwą. Wówczas to w Surażu żyją obok siebie katolicy, prawosławni, później unici, Żydzi a nawet Arianie. Do dziś w przestrzeni miasteczka funkcjonuje podział na prawobrzeżną część „ruską” i lewobrzeżną „lacką”. Złoty okres w historii miasta przypadł na wiek XVI. Niestety kolejne stulecie przyniosło nieodwracalne zniszczenia. W trakcie najazdu szwedzkiego zburzono zamek z przełomu XV/XVI wieku, Suraż stał się miasteczkiem peryferyjnym. Ten los przypieczętowała decyzja, aby przez miasto nie przeszła kolej (jak mówiono na prośbę mieszkańców). Szczególnie bolesnym momentem w dziejach Suraża jest rok 1863, kiedy to na fali wydarzeń Powstania Styczniowego proboszcz parafii prawosławnej został bestialsko zamordowany przez mieszkańców miasteczka i okolicznych wsi. W 1869 roku Suraż utracił prawa miejskie. Największa jednak katastrofa w dziejach osady to rok 1915. W trakcie ofensywy Niemcy niemal doszczętnie zniszczyli zabudowę: spłonęły mosty, ostatnia cerkiew prawosławna i synagoga.

Nieistniejące cerkwie suraskie.

W okolicach Suraża obok osadników mazowieckich żyli prawosławni osadnicy ruscy. Przed 1560 rokiem w Surażu istniały 3 cerkwie: Świętych Piotra i Pawła (do 1839 unicka), Św. Jana oraz najstarsza ufundowana najpewniej w XV wieku: Przemienienia Pańskiego (rozebrana w 1792). W 1867 roku w Surażu wybudowano nową, murowaną cerkiew, która została zniszczona w 1915 roku. Aktualnie w Surażu nie ma parafii prawosławnej a pamiątką z czasów, gdy funkcjonowała są jedynie stare cmentarze.

Co należy zobaczyć w Surażu?

• Grodzisko „Góra Królowej Bony” gdzie od XII do XVII wieku wznosiły się obronne grody. Piękne widoki!
• Zachowany układ urbanistyczny miasta z XV wieku
• Kościół neobarokowy pw. Bożego Ciała z 1873 roku
• Prywatne Muzeum Archeologiczne p. Litwińczuków. Ogromne zbiory!
• Cmentarz żydowski, powstały po 1865

Przystanek 4. Łapy

Około połowy XV wieku niedaleko Suraża osiadł mazowiecki ród Łapów herbu Lubicz. Ich pierwotną osadą była wieś Daniłowo. Nie posiadali własnej parafii: modlili się w kościołach w Surażu, Płonce lub Uhowie. Szlachta zagrodowa z okolic Łap słynęła ze swoich dużych rodzin. Wielu Łapów szczyciło się nawet siedmioma synami. W wyniku kolejnych podziałów rodzinnych powstawały więc nowe przysiółki – zaścianki – wszystkie nazywano Łapami a drugi człon nazwy pochodził od przydomków założycieli nowej gałęzi rodu. W sumie jeszcze w okresie staropolskim powstało tu aż 12 miejscowości. W wieku XVII Łapowie zaczęli używać nazwiska Łapiński. Dziś szacuje się, że w całej Polsce mieszka około 8,5 tysiąca Łapińskich. Mieszkańcy łapskich zaścianków spokojnie gospodarowali na swoich polach aż do roku 1862, kiedy to ukończono budowę kolei warszawsko-petersburskiej. Reprezentacyjna magistrala przeszła przez Łapy, gdzie powstała ogromna stacja, węzeł kolejowy oraz duże zakłady naprawcze. Rozpoczął się nowy etap w historii tych okolic…

Więcej o budowie kolei która przeszła przez Łapy, Białystok i wiele innych miejscowości pisałam w obszernym artykule TUTAJ. Zapraszam do zapoznania się z tekstem.

Do pracy przy budowie kolei napłynęli robotnicy z Rosji i okolic Białegostoku. Od 1890 roku funkcjonowała w miasteczku dwuklasowa szkoła kolejowo-drogowa. Ludność́ prawosławna, która zamieszkała w Łapach należała do parafii w Surażu. W 1898 r. Prawosławny Chełmsko-Warszawski Duchowny Konsystorz powołał w Łapach parafię, pozostającą̨ w gestii ordynariatu kolejowego warszawsko-petersburskiej magistrali kolejowej. Początkowo cerkiew św. Mikołaja mieściła się̨ w pomieszczeniach szkolnych. Budowa oddzielnej świątyni rozpoczęła się w 1903 roku. W 1906 r konsekrowano w Łapach okazałą, murowaną cerkiew pw. Św. Mikołaja Cudotwórcy. W 1915 roku większość́ wyznawców prawosławia opuściła miejsca pracy, ewakuując się̨ w głąb Rosji. W odrodzonej Polsce w cerkwi w Łapach modliły się 83 osoby. W 1920 r. cerkiew została rozebrana przez Komitet Budowy Kościoła. Z rozebranej cegły został w Łapach zbudowany kościół.

Przystanek 5. Łapy Osse

Sama osada to piękny przykład budownictwa wielorodzinnego z okresu międzywojnia. Osiedle złożone z 27 murowanych domów posadowionych wzdłuż torów wybudowano w latach 1921-26. Domy zasiedlili wykwalifikowani pracownicy kolejowi, którzy przybyli tu z okolic Wilna i Grodna. W każdym domu mieściło się 6 mieszkań – 4 na parterze i dwa na poddaszu. Szacuje się, że kolejową osadę Łapy Osse zamieszkiwało 700-800 osób. W Łapach Osse można zajrzeć na cmentarz prawosławny. Szczątkowo ale jednak zachował się do naszych czasów a powstał w 1899 roku. Na jednej z parcel osiedla Osse znajduje się też cmentarz żydowski – nie zachowały się jednak żadne macewy.

Narwiański Park Narodowy. Przystanek 6. Topilec

Ta niewielka nadnarwiańska wieś pojawia się na kartach wielkiej historii w roku 1504. To właśnie wtedy król Aleksander Jagiellończyk nadaje Topilec, Baciuty i Piszczewo biskupowi smoleńskiemu Józefowi Sołtanowi za jego zasługi w wojnie moskiewskiej. Choć biskup zdążył wybudować swój dwór w Topilcu to już w 1506 przekazał całe nadanie na rzecz Monasteru Supraskiego. Stąd też tereny te podlegały aż do XIX wieku jurysdykcji archimandrytów supraskich a od Topilca do Supraśla prowadziła tzw. droga monasterska. Kiedy w 1611 roku monaster supraski przyjął postanowienia Unii Brzeskiej proces zmiany obrządku na unicki objął wszystkie wsie przynależne mnichom.

Monaster Zwiastowania w Supraślu opisałam bardzo szczegółowo. To wpsaniałe miejsce musice zwiedzić podczas pobytu na Podlasiu. Zajrzyjcie do mojego tekstu TUTAJ.

Parafia i pierwsza drewniana cerkiew w Topilcu powstały w połowie XVI wieku. Najstarsza cerkiew dotrwała aż do początku lat 60. XIX wieku.  W latach 1870 – 72 wybudowano dzisiejszą, murowaną cerkiew pw. Mikołaja Cudotwórcy. Tragiczne w skutkach okazały się czasy bieżeństwa 1915. Proboszcz wraz z zaufanym parafianinem przed wyjazdem w głąb Rosji ukryli dzwony oraz najcenniejsze wyposażenie cerkiewne – żaden z nich z Rosji nie wrócił a skrytki nie odnaleziono do dzisiaj. Wielowiekowa tradycja wsi Topilec uległa poważnemu zachwianiu w latach powojennych. Naciskom oraz zastraszaniu zbrojnego podziemia ulega wielu prawosławnych mieszkańców gminy Choroszcz. Część z nich wyjeżdża do ZSRR, cześć zmienia wiarę na katolicką. W jednym z artykułów w Przeglądzie Prawosławnym podano następującą statystykę dotyczącą parafii w Topilcu:  „W 1943 o. Józef Kowszyk zanotował: „do spowiedzi w Wielkim Poście przyszło 1077 osób, nie licząc dzieci do lat siedmiu”. W 2007 parafia w Topilcu liczyła około 100 wiernych.”

• Oprócz zabytkowej cerkwi parafialnej warto zobaczyć jedną z najstarszych w tym regionie kapliczek. Kaplica pod wezwanie św. Barbary jest datowana na koniec XVIII wieku. Niepozorny budyneczek kryje wspaniałe wnętrze!
• Cerkiew w Topilcu może sie pochwalić wspaniałymi, wiekowymi ikonami. to tutaj kilka lat temu odkryto fragmenty ikonostasu z Monasteru w Supraślu.
• Koniecznie zadzwońcie do proboszcza parafii prawosławnej w Topilcu – ks. Jóźwik pięknie opowiada o Topilcu i ikonach, pokaże Wam wnętrze cerkwi i kaplicy. Warto!

The post Narwiański Park Narodowy. W poszukiwaniu osadnictwa ruskiego. Topilec, Kożany, Zawyki, Suraż, Łapy appeared first on Bialystok Subiektywnie.

Słowo „skit” pochodzi z języka greckiego – σκήτη (skḗtē), które odnosiło się do pustelni mnichów na pustyni. Nazwa wywodzi się od Sketis (Scetis), jednego z najstarszych centrów monastycyzmu w Egipcie, założonego w IV wieku przez św. Makarego Wielkiego.

W marcu 2019 roku wraz Maćkiem Miłaszewskim z Dron Zone, zrobiliśmy krótki filmik o skicie, także z góry, obejrzyjcie:

Pustelnia prawosławna w Odrynkach – dlaczego ulokowaną ją właśnie tutaj?

W 2005 roku p. Olga Pietruczuk-Zajkowska przekazała zakupioną ziemię nieopodal uroczyska „Kudak” w Odrynkach na potrzeby tworzenia ośrodka monastycznego. Działkę, jako wyraz wdzięczności za pomoc, otrzymał ówczesny przełożony Klasztoru prawosławnego w Supraślu – archimandryta o. Gabriel (Giba). Wybór lokalizacji parceli nie był przypadkowy. Czy Ojciec Gabriel pragnął wskrzesić pamięć o tajemniczym i niemal kompletnie zapomnianym monasterze Wniebowstąpienia Pańskiego, który onegdaj funkcjonował na terenie Puszczy Narewskiej? Bardzo długo zajęło mi zrozumienie kontrowersji wokół tego miejsca. Oto od wczesnych lat 90′ XX wieku dwaj białostoccy historycy: prof. A. Mironowicz i prof. J. Maroszek toczyli ze sobą ostry spór na temat owego mało znanego klasztoru. Począwszy od wezwania (Wniebowstąpienia czy Przemienienia?) przez lokalizację (w dobrach miasta Narew czy dobrach Chodkiewiczów?), kolatorów (Massalscy czy Chodkiewicze?) czas istnienia i zakończenia funkcjonowania (czy dotrwał do XIX wieku?) …nic nie jest oczywiste i pewne. Co do jednego tylko prowadzący spór się zgodzili: taki monaster z pewnością istniał. Jeżeli chcecie prześledzić początek sporu to zacznijcie od zalinkowanych artykułów z roku 1990 i 1991. Tymczasem po latach dysput ustalono następującą wersję.

Co wiemy o początkach kultu Antoniego Pieczerskiego, monasterze i pustelni?

• w okolicach dzisiejszej wsi Odrynki i miasta Narew funkcjonowała przeprawa przez rzekę Narew. Zbiegały się tutaj stare trakty komunikacyjne z Suraża, Bielska, Drohiczyna, Brześcia, Kamieńca i Grodna. W 1518 roku przeprawiał się tędy Książę Iwan Wiśniowiecki. W 1900 roku zapisano w kronikach cerkiewnych następującą, powtarzaną legendę:

„Kniaź Wiśniowiecki w drodze do Wilna przeprawiał się promem przez rzekę Narew. W szałasie przewoźnika zauważył płomyczek. Światło paliło się za dnia więc zaciekawiony zapytał przewoźnika. Z odpowiedzi dowiedział się, że to pali sie „łampada” przed ikoną Antoniego Pieczerskiego. Wiśniowiecki zaproponował przewoźnikowi wybudowanie kaplicy i umieszczenie tam ikony. Na ten cel ofiarował 30 czerwońców, przy czym zastrzegł, że pozostałe wydatki związane z budową pokryje osobiście. Po upływie czasu kniaż powracał (…). W miejscu dawnego spotkaia napotkał zrąb nie małej kaplicy, lecz porządnej świątyni. Pomny swej obietnicy wziął na siebie wszystkie koszta (…).” (Sosna Grzegorz. Troc-Sosna Antonina, Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie, Białystok, 2006)

• Fundatorami Monasteru Wniebowstąpienia była rodzina Massalskich. Nie był to klasztor szczególnie znaczący, odgrywał natomiast ważną funkcję w życiu religijnym okolicznych mieszkańców. Do dzisiaj nad  Olszanką, dopływem Narwi, spotykamy uroczyska nazywane Monasterem i Krynoczką.
• Niewątpliwie monaster został założony przez mnichów z Supraśla, gdzie ze względu na kontakty z Ławrą Kijowsko-Pieczerską żywy był kult św. Antoniego Pieczerskiego. Monaster założono na obszarze, gdzie możliwe było prowadzenia życia zakonnego o charakterze pustelniczym tj. wśród leśnych ostępów.
• Monaster ulokowano na granicy gruntów Miasta Narew, na styku Puszczy Błudowskiej z Puszczą Narewską. Choć w dokumencie lokacyjnym przypisano klasztor do miasta Narew to formalnie nie znajdował się on na gruntach miejskich – z tego to powodu nie posiadamy o nim informacji z lustracji i inwentarzy królewszczyzn!

• Kiedy dokładnie powstał Monaster Wniebowzięcia? Mógł być założony na gruncie pustelni istniejącej jeszcze w czasach Aleksandra Chodkiewicza, mógł powstać po 1603 roku kiedy to grupa mnichów przeciwstawiających się postanowieniom Unii Brzeskiej opuściła Ławrę Supraską.
• Z licznych źródeł wiemy, że monaster funkcjonował w XVII wieku, mnisi puszczańscy, jako dyzunici wzbudzali niepokój wsród duchowieństwa unickiego.
• Prawdopodobnie kres istnienia klasztoru nastąpił podczas Potopu Szwedzkiego choć formalnie Monaster Wozniesiński jeszcze w 1786 roku wchodził w skład archimandrii wileńskiej i podlegał jurysdykcji Monasteru św. Ducha w Wilnie.
• Tradycja życia monastycznego w tej okolicy żyła aż do I wojny światowej. Na terenie dawnego monasteru do 1916 r. żył mnich pustelnik Trofim Adamowicz Dubko.

Pustelnia prawosławna w Odrynkach w XXI wieku

Dawny monaster Wniebowstąpienia oraz ostatnia pustelnia zlokalizowane były w pobliżu cerkwi Jana Złotoustego w Odrynkach. Świadczą o tym ukształtowanie terenu jak i archeologiczne resztki zabudowań. Ojciec Gabriel w 2005 roku wybrał miejsce na nową pustelnię znacznie bliżej rzeki i prawdopodobnego miejsca przeprawy Księcia Wiśniowieckiego w 1518 roku. Kim był o. Gabriel? Dlaczego zdecydował się na życie w pojedynkę, gdzieś hen daleko na bagnach?

Ojciec Gabriel (1962-2018)

Miałam okazję osobiście poznać Archimandrytę Gabriela. Był to doskonały organizator, człowiek o niezaprzeczalnej charyzmie i ugruntowanych ortodoksyjnych poglądach. Miał też prostolinijne podejście do człowieka co powodowało natychmiastowe skrócenie dystansu. Ojciec Gabriel kochał ludzi a przy tym mówił jak jest, nie owijał w bawełnę. Wciąż pobrzmiewa mi w uszach jego reprymenda, że z turystami do skitu trzeba iść kładką, podjazd pod bramę jest dla ludzi schorowanych, tych którzy nie są w stanie pokonać 800-u metrów o własnych nogach. Tak robię do dziś o. Gabrielu! Kładkę przechodziłam już dziesiątki razy o każdej porze roku, o czym świadczą choćby te zdjęcia:

Ojciec Gabriel pochodził z Wierzchlesia na Sokólszczyźnie (woj. podlaskie). W swojej rodzinnej wsi od wczesnego dzieciństwa pomagał miejscowej, doświadczonej zielarce. Przy niej przez lata poznawał tajniki ziołolecznictwa, które następnie z pasją pogłębiał podczas rozmów z lekarzami, czy studiując fachową literaturę. W życiu świeckim nazywał się Jerzy Giba ale w 1986 roku, po odbyciu służby wojskowej wszedł na ścieżkę mniszą, zmieniając imię na cześć Archanioła Gabriela. W 1989 roku przyjął święcenia kapłańskie, 10 lat póżniej ukończył ChAT (Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie) i wówczas otrzymał tytuł archimandryty (w kościele katolickim odpowiednik opata), w 2007 roku doktoryzował się. Od samego początku swojej drogi duchowej o. Gabriel związany był z męskim monasterem prawosławnym w Supraślu (monaster – klasztor). Był jego zwierzchnikiem a także proboszczem lokalnej parafii. Równolegle rozwijał swoją wiedzę i udzielał porad ziołoleczniczych: najpierw w Supraślu, później w Krzywcu i wreszcie u siebie w skicie. Wieści o skuteczności ziół o. Gabriela z Podlasia rozchodziły się wśród chorych w całym kraju. Przybywali coraz liczniej po pomoc i wsparcie duchowe…

---

Na blogu znajdziecie wyczerpujący artykuł o dziejach monasteru supraskiego – TUTAJ

Pustelnia prawosławna w Odrynkach – jak powstała?

Przełomowym momentem w życiu archimandryty był rok 2008, kiedy to nie przyjął nominacji na biskupa pomocniczego ówczesnej diecezji przemysko-nowosądeckiej. Wydawać by się mogło, że to kolejny awans ale jak się szybko okazało nie dla o. Gabriela. Nie jest to częsty przypadek w cerkwi prawosławnej aby duchowny odrzucił decyzję soboru biskupów. Czy zaistniał konflikt pomiędzy arcybiskupem Sawą a archimandrytą monasteru supraskiego? Nawet jeżeli, to nie na długo. W jednym z czasopism tak oto opisano sytuację:

Poszło o to, że metropolita chciał go widzieć w roli biskupa po zmarłym ordynariuszu ówczesnej diecezji przemysko-nowosądeckiej Adamie, a on, będąc wówczas przełożonym monasteru w Supraślu, nie chciał porzucić zakonnych braci i wielu świeckich przyjaciół, również tych swoich ziół i sklepiku (…). A poza tym, za przeproszeniem, była to rogata dusza, która wszystko wie najlepiej i żaden tam władyka, nawet ten najważniejszy, mu nie podskoczy. Skończyło się tak jak się skończyć musiało. Powołano następcę do Supraśla, a o. Gabriel z gromadką najbardziej oddanych wiernych, na rozlewisku w Odrynkach w gminie Narew, zbudował sobie skit, czyli prawosławną pustelnię. Przełożony ze swoim podwładnym jakiś czas nie rozmawiali, ale ciągnące do Odrynek tłumy zmieniły rychło stosunek metropolity do Gabriela. Zamiast więc suspensy, krnąbrny mnich i jego posiadłość z czasem zostali uznani oficjalnie za ważną część Kościoła prawosławnego w Polsce. (cytat z artykułu w Czasopisie)

Uroczyste wyświęcenie Skitu odbyło się 15 września 2009 roku. Boskiej Liturgii przewodniczył Metropolita Sawa, który określił powstanie pustelni „cudem XXI wieku”.

Budowa skitu

Początki nowej, pustelniczej drogi o. Gabriela nie były łatwe. Osiadł na narwiańskich bagnach a jego domem stał się tzw. barakowóz czyli przyczepa, którą z czasem ładnie oszalowano. Pierwotnie bez prądu i z utrudnioną komunikacją – mógł zawsze liczyć na okoliczną ludność, swoich przyjaciół oraz wiernych. Wszystko co wybudowano na uroczysku Kudak powstało z pracy rąk i datków wiernych. Ludzie z okolic ofiarnie pracowali przy kolejnych przedsięwzięciach, panie pomagały w gotowaniu a i dookoła znać kobiecą rękę – oko cieszą wypielęgnowane rabatki i nasadzenia.

• W pierwszej kolejności powstały kładka łącząca Odrynki ze skitem oraz pierwsza cerkiew: pod wezwaniem patronów skitu, Antoniego i Teodozjusza Pieczerskich.
• Wkrótce wybudowano dodatkowy „domek” gdzie podczas wizyt na skicie mogli odpocząć czy przebrać się inni duchowni.

• Bardzo szybko okazało się, że cerkiewka nie sprosta rosnącej frekwencji podczas niedzielnych liturgii. Dodatkowo rosła liczba wiernych przybywających po porady ziołolecznicze… A trzeba Wam wiedzieć, że o.Gabriel miał żelazną zasadę – ze skitu nikt nie mógł wyjść bez poczęstunku a w niedzielę – bez obiadu. Zawsze mogliśmy się napić bagiennej herbatki ziołowej a jak nie było zupy to czekały na nas sucharki lub ciasteczka. Tak oto powstała pilna potrzeba wybudowania cerkwi refektarzowej (trapiezna) w której po modlitwach wszyscy wspólnie spożywali posiłek. Otrzymała wezwanie Opieki Matki Bożej (Pokrow).
• Równolegle powstawały kapliczki (czasownie), pasieka, budynki magazynowo-gospodarcze, ogrodzenia, bramy…
• Wreszcie specjalnie na potrzeby dużej ilości wiernych, którzy przybywają na święto skitu (15 września), wybudowana została wiata z ołtarzem polowym.

„Byłem z Wami, jestem i zawsze będę”

Ojciec Gabriel odszedł 22 listopada 2018 roku. Chorował ale nie dawał tego po sobie poznać. Najbliżsi zapewne wiedzieli lecz dla reszty społeczności był to ogromny szok. Pogrzeb przyciągnął duchownych i wiernych z całego regionu. Twórca skitu spoczął w miejscu, które sam zbudował. Na jego grobie wyryto napis: „Byłem z Wami, jestem i zawsze będę” wierni pamiętają, przynoszą świeże kwiaty, palą świeczki. Życie toczy się dalej a dzieło o. Gabriela jest godnie kontynuowane. Jednak nikt i nic nie zastąpi konkretnego człowieka z jego jedyną na świecie charyzmą i duchowością.

Serdecznie polecam obejrzenie, wielokrotnie nagradzanego filmu Jerzego Kaliny o ojcu Gabrielu pt. Archimandryta:

Pustelnia prawosławna w Odrynkach po śmierci o. Gabriela

Po śmierci o. Gabriela przez krótki czas pieczę nad skitem sprawowały siostry zakonne ze Zwierek (o. Gabriel był ich spowiednikiem). Wkrótce przybyło do Odrynek trzech mnichów – przełożonym jest ks. ihumen Sofroniusz (Wilenta). Pustelnia jest nijako „oddziałem” monasteru supraskiego. Ojcowie przede wszystkim kontynuują dzieło duchowe o. Gabriela – co zrozumiałe, nie usiłują go kopiować na innych płaszczyznach. Nie prowadzą samodzielnie pasieki i nie przygotowują chorym celowanych mieszanek ziołowych ale zarówno miód bagienny jak i mieszanki przygotowane na bazie spisanych receptur o. Gabriela można w skicie zakupić. Skit jest miejscem otwartym i gościnnym, licznie odwiedzają go wierni i turyści – trzeba jednak zapoznać się z zasadami jakie panują w pustelni.

Pustelnia prawosławna w Odrynkach. Zasady zwiedzania, nabożeństwa

• wchodząc na teren skitu zadbaj o swój skromny strój, dotyczy to zarówno kobiet jak i mężczyzn (zakryte nogi i ramiona),
• nie wprowadzamy zwierząt, rowery zostawiamy na stojakach przed bramą,
• zdjęcia robimy wyłącznie za zgodą przełożonego, dotyczy też dronów,
• nie hałasujemy – wyłączamy telefony komórkowe,
• skit zwiedzamy w godzinach 9:00 – 17:00 (okres zimowy) lub 9:00 – 20:00 (lato)
• Nabożeństwa odprawiane są w dni powszednie o 6:00 oraz o 17:00 w okresie zimowym i o 18:00 w okresie letnim. Sobota – liturgia o 9:00, niedziela – liturgia – 10:00.
• Bieżące informacje znajdziecie na stronie skitu TUTAJ.

Krótki przewodnik po skicie:

• Dojazd do pustelni. Dojeżdżamy do wsi Odrynki, samochody osobowe teoretycznie mają wjazd na polną drogę (ze studnią) – pamiętać należy, że jesienią i wiosną może ona być podmokła lub wręcz zalana wodą.
• Autokary wjeżdżają na parking na obrzeżach wsi – do skitu idziemy kładką o długości 800 metrów.

• Do cerkwi na terenie skitu wchodzimy wyłącznie z duchownym.

1. Cerkiew pw. Antoniego i Teodozjusza Kijowsko-Pieczerskich. Wybudowana z bali przez specjalistów z Podkarpacia. Nieogrzewana. W jej wnętrzu m.in, 2 ikony z Góry Athos. Pięknie rzeźbiony ikonostas.

2. Cerkiew refektarzowa pw. Opieki Matki Bożej. To tutaj zakupicie świeczki, miody i mieszanki ziołowe. We wnętrzu tej cerkwi miał miejsce pożar – w ikonostasie, choć został odrestaurowany, w jego górnych częściach widać smoliste ślady. Na ścianach ikony wykonane w Studium Ikonograficznym w Bielsku Podlaskim.

3. Dom Ojca Gabriela w którym spędził ostatnie lata życia. W istocie oszalowana przyczepa.

4. Dodatkowy budynek, dziś korzystają z niego ojcowie mieszkający w skicie.

5. Wiata na większe uroczystości np. Święto skitu 15 września.

6. Dzwon ufundowany przez Metropolitę Sawę.

Galeria. Cztery pory roku w skicie

The post Pustelnia prawosławna w Odrynkach czyli skit. Chcesz odwiedzić? Poznaj historię i zasady appeared first on Bialystok Subiektywnie.

Wielki Tydzień

W obu kościołach Paschę poprzedza Wielki Tydzień, w prawosławiu znany jako Strastnaja Siedmitsa (nazwa od siedmiu dni). Najważniejsze w Wielkim Tygodniu dni to tzw. Triduum Paschalne.

Wielki Czwartek

…to dzień w którym wspomina się ostatnią wieczerzę i ustanowienie Eucharystii. W kościele odprawia się mszę, w cerkwi sprawuje liturgię upamiętniające to wydarzenia. Do tego dnia powinno zakończyć się wszystkie prace porządkowe w obejściu. W Wielki Czwartek należało wstać jeszcze przed brzaskiem, żeby przemyć się zimną wodą, co miało zapobiegać chorobom, a pannom dodać urody.

• W domach prawosławnych wymieniano na nowe wszystkie ręczniki obrzędowe przy krzyżach i ikonach. Wieszano też wykonane ze słomy, bibuły i łubinu pająki wielkanocne.

• W cerkwiach odbywało się święcenie świec, z którymi należało obejść trzykrotnie gospodarstwo, pilnując by nie zgasły. Wieczorem z kolei przygotowywano żylnik czyli postną wieczerzę podobną do tej wigilijnej. Resztki tej kolacji zwanej ostatnią lub bogatą pozostawiano na stole dla dusz zmarłych.
• W Wielki Czwartek święcono też ogień lecz z czasem zwyczaj ten przeniesiono na Wielką Sobotę. W kościołach milkły dzwony – odtąd do rezurekcji zastępują je kołatki, które co ciekawe, do XIX wieku były w kościołach zakazane.

Wielki Piątek

…pozostaje dniem smutku, zadumy, refleksji nad śmiercią Chrystusa a więc obowiązuje ścisły post. Gospodynie przygotowywały potrawy na Wielkanoc, piekły ciasta i chleb. W kościele katolickim nie sprawuje się mszy świętych, a w kościołach wschodnich liturgii eucharystycznej. Ciało Chrystusa przenosi się do symbolicznych grobów. W cerkwiach odbywa się nabożeństwo połączone z wyniesieniem płaszczenicy (płaszczanicy) czyli całunu z wizerunkiem Jezusa Chrystusa złożonego do grobu.

• W uroczystej procesji wokół cerkwi, podczas, której wierni przechodzą pod płaszczenicą, przenosi się całun do środkowej części cerkwi i umieszcza go na sarkofagu.

Wielka Sobota

…zwana krasną od słowa krasić albo kraszanka, to w obu kościołach dzień święcenia pokarmów. Pokarmy święci się w świątyniach, kaplicach, przy krzyżach, dawniej też święcono w izbach domowych. Pokarmy przynosi się dzisiaj w wiklinowych koszykach w symbolicznych ilościach, ale kiedyś do święcenia przynoszono wszystkie dania przygotowane na czas Wielkanocy! Do tego służyły więc kopańki (drewniane niecki), słomiane korobki (pudełka), a także gliniane misy, wszystkie koniecznie przyozdobione baziami, bukszpanem, barwinkiem. W tradycyjnej święconce znaleźć musiały się jaja (pisanki, kraszanki), chleb, mięso i wędliny, sól, chrzan, ser, ciasta w tym Artos (wysoki pszenny chleb pieczony na zakwasie) i paska czyli wysoki, słodkawy chleb lub bułka wielkanocna. Koszyk wielkanocny przykrywa się serwetką z takim samym napisem.

• W katolickiej święconce można znaleźć baranki, cukrowe figurki, do prawosławnej moja babcia wkładała kawałek świeczki.
• Podczas wieczornego nabożeństwa w kościołach pali się rozerwane różańce, stare krzyże. Od poświęconego ognia zapala się ogromną świecę – Paschał.
• W wielu domach sól ze święconki wsypywano do studni, a kawałek chleba przechowywano aż do Niedzieli Przewodniej. Węgielki z ognisk umieszczano w rogach domu dla podtrzymana domowego ogniska, miały chronić też przed pożarem.

Wielkanoc. Niedziela Zmartwychwstania

• Dawniej w kościele katolickim msze rezurekcyjne odprawiano o północy, dzisiaj najczęściej nad ranem. W procesjach wokół kościoła niesie się Hostię w monstrancji, figurę Zmartwychwstałego Chrystusa oraz krzyż z czerwoną stułą.
• Obchody paschalne w cerkwiach rozpoczyna połunoszcznica (północna) podczas której płaszczenicę przenosi się na ołtarz (prestoł). Od niedzieli wielkanocnej carskie wrota pozostają otwarte przez cały tydzień paschalny.

• W procesji przy biciu dzwonów obchodzi się trzykrotnie cerkiew. Procesję otwiera ikona przedstawiająca Zmartwychwstanie oraz Artos – wysoki chleb pszenny za zakwasie z literami XB. Celebrans krzyżem otwiera zamknięte , symbolizujące zamknięty Grób Pański drzwi cerkwi, trzykrotnie pozdrawiając wiernych słowami Христос Воскресе! Воистино Воскресе! (Chrystus Zmartwychwstał! Zaprawdę Zmartwychwstał!) 
• Śpiewany jest też troparion Zmartwychwstania:

„Христос воскресе из мертвых, смертию смерть поправ и сущим во гробех живот даровав” (Chrystus Zmartwychwstał, śmierć śmiercią zwyciężył a umarłym w grobach podarował życie)

• Oto najważniejsze dni w roku: Święto Świąt – Wielkanoc.

• Po powrocie z cerkwi/kościoła rodziny zasiadają do wspólnego, uroczystego śniadania – oto po wielu tygodniach postu i wyrzeczeń następuje radosne świętowanie Zmartwychwstania. Na stoły wjeżdżają jaja i mięsiwa, które tego dnia wyjątkowo pachną i smakują. Domowe oranżady i podpiwki kiedyś cieszyły i dzieci i dorosłych. Obowiązkowy był tarty chrzan oraz ciasta z makiem.
• Po spotkaniach rodzinnych, młodzież spotykała się na potańcówkach czyli wiejskich zabawach. Dzieciaki bawiły się w „wybijanie i „kaczanie”, czyli sprawdzanie, które z jaj ma najtwardszą skorupkę i najdalej się potoczy.
• Rodzice chrzestni odwiedzali swoich chrześniaków z tzw. wołoczebnym – czyli prezentem wielkanocnym. W tych trudniejszych czasach były to po prostu pisanki.
• Chrystus Zmartwychwstał! Zaprawdę Zmartwychwstał!  Chrystos Woskres! Woistinu Woskres! Od niedzieli wielkanocnej przez cały okres paschalny (do Wniebowstąpienia) jest to obowiązujące powitanie (zamiast „dzień dobry”).
• W cerkwi prawosławnej po Wielkanocy odwiedza się groby zmarłych na których zostawia się kraszone jaja jako symbol zmartwychwstania.

Dziękujemy bardzo za użyczenie zdjęć Paniom Helenie Datczuk, Barbarze Zygmańskiej oraz partnerom bloga: Mikołajowi Mendryckiemu i Tadeuszowi Doroszko.

Bezcennym źrodłem inspiracji do artykułów z serii Podlaskie obrzędy jest książka „Rok obrzędowy na Podlasiu” autorstwa dr Artura Gawła.

Wielkanoc na Podlasiu. Galeria

The post Wielkanoc na Podlasiu. Tradycje i obrzędy podlaskie część 3 appeared first on Bialystok Subiektywnie.

Gdybyście się zainteresowali podlaskimi zwyczajami to na blogu jest też artykuł o … Małance czyli tzw. prawosławnym Sylwestrze – TUTAJ. Zapraszamy do czytania!

Wigilia – przesądy

• W wigilię należało przede wszystkim wcześnie wstać, bo ten dzień jaki, cały rok taki – tak głoszą porzekadła.
• Zabronione były wszelkie prace polowe, ale przede wszystkim nie można tego dnia było niczego pożyczać bo groziło to biedą. Najlepiej zaś coś komuś zwędzić i dalibóg nie wiem skąd taki przesąd, prawdopodobnie to zapewniało szczęście i powodzenie, ale chyba nie temu okradzionemu , no chyba, że się zrewanżował…
• Trzeba było zwracać uwagę na to kogo napotkasz pierwszego na drodze, a także, kto pierwszy przekroczy próg twego domu.
• W Wigilię bacznie obserwowano pogodę.
• Wszystkie prace porządkowe powinny zostać zakończone do dnia poprzedniego, tak by tego dnia tylko dokończyć przygotowania kulinarne i dekoracyjne.
• W wigilię w domach wiernych prawosławnych, ikony w tzw. świętych kątach były przyozdabiane bożniczkami czyli obrzędowym ręcznikiem . W wielu domach do dzisiaj ta tradycja się zachowała.

Boże Narodzenie na Podlasiu – przygotowania

Kiedy kobiety krzątały się w kuchni, gospodarze dekorowali dom – wnosili do domu snop zboża. Snop tez zwany diduchem, didem, hostem, hościkiem, koladem był odpowiednikiem dzisiejszej choinki. Chociaż…. Odpowiednikiem choinki były kiedyś też podłaźniczki – ścięte czuby świerku, sosny, jodły, udekorowane i podwieszane u sufitu. Z hosta wyciągano trzy kłosy, tworzono kropidło, którym potem wyświęcano obejście, gospodarstwo. A ziarna z kłosów dodawano do karmy dla zwierząt. Czyli nie zawsze była to choinka, ale nawet kiedy się już pojawiła bywała dodatkiem do hosta. Choinkę przyozdabiano łańcuchami – symbol węża, owocami – zwłaszcza jabłkami – symbol kuszenia, oraz gwiazdą – symbol gwiazdy betlejemskiej. Potem za ozdoby służyły też orzechy, ciastka, pierniczki, szyszki, cukierki i lizaki , ozdoby ze słomy, folii, bibuły, rękodzielnicze. Miały kształty geometryczne, postaci, aniołów, świętego mikołaja, gwiazd. Sufity ozdabiano też pająkami ze słomy i bibuły.

Same przygotowania do uroczystej kolacji, zwanej w prawosławiu soczelnikiem (od słowa soczewo /socziwo – dań z ziaren) trwały od rana. Do domu znoszono siano, które leżało nie tylko na stole pod obrusem, ale na pólkach, szafach, pod stołem, na siedzeniach. Było symbolem płodności, zdrowia, urodzaju. Stół jak dawniej tak i dzisiaj nakrywa się białym obrusem. W prawosławnych domach to biały obrus z pereborem (haftem) albo dodatkowo bieżnikiem z pereborem, a na stole stawia zapaloną świecę. W domach katolickich leży opłatek, w prawosławnych prosfora. Prosfora ma formę małego chlebka składającego się z dwóch krążków na górnym znajdują się wytłoczone litery XB, albo krzyż napisem NIKA, Jest to ciasto z mąki pszennej, wody, drożdży. Dwa krążki symbolizują dwie natury Chrystusa – boską i ludzką. Dzieleniu się opłatkiem i prosforą towarzyszy modlitwa i życzenia świąteczne. W tradycji katolickiej opłatkiem dzieli się każdy z każdym, w prawosławnej każdy bierze cząstkę prosfory z talerzyka. Kolację, gdy pojawi się o zmroku pierwsza gwiazdka, rozpoczynał dawniej siedzący przy świętym kącie gospodarz. W przeszłości uważano, że przy stole powinna zasiadać parzysta liczba osób, co ciekawe kiedyś nie mówiono o dwunastu potrawach a nieparzystej liczbie 7, 9,11 dań. Z czasem liczbie 12 nadano znaczenie dwunastu apostołów biorących udział w Ostatniej Wieczerzy i 12 kolejnych miejscy roku.

Potrawy wigilijne

Chociaż tradycje i zwyczaje kulinarne się z czasem zmieniają to jedno pozostaje niezmienne – potrawy są postne. A w prawosławiu obejmują nie tylko dania bezmięsne ale też produkty odzwierzęce. W kuchni wigilijnej na Podlasiu ale też na wschodzie kraju, na nadbużańszczyźnie czyli w górę rzeki Bug, kolacja wigilijna to dania będące wpływem kuchni wschodniej, kresowej. Przyjęło się, że kolacja wigilijna składa się z potraw, które przygotowywane są z darów natury, tego co daje ogród, sad, las , woda, pole.

• Wśród dań królują: kutia, pierogi, ryby, kapusta z grzybami, groch z kapustą, barszcz czerwony albo zupa grzybowa. Podczas prawosławnej wigilii tradycyjna bywa kolejność spożywanych dań: 3 łyżki kutii, barszcz, śledzie, ryby, kisiel z owsa, kapusta z grochem, albo groch( rzadziej fasola), pierogi, kompot z suszu, pierogi z makiem i kolację kończy znowu kutia. Resztek po kolacji nie sprząta się, niech zostają dla zabłąkanych dusz. Piękną tradycją w obu wyznaniach jest pusty talerz dla niespodziewanego wędrowca. Zostając jeszcze przy kulinariach to na prawosławnym stole nie może zabraknąć: chleba ( symbol pożywienia aby nie było głodu), czosnku  ( symbol zdrowia), soli ( symbol dostatku), miodu ( symbol pomyślności, powodzenia).

• Kutia, którą przygotowywała moja śp. babcia to było ziarno (pęczak, pszenica, rzadziej ryż) w proporcjach 1:1 z makiem przemielonym, gotowanym na wodzie. Do tego miód… dużo miodu i bakalie. Sam mak ma symbolikę przekraczania granicy między życiem a śmiercią, świata żywych i zmarłych, a wszystko to ze względu na działanie narkotyczne i usypiające maku. Mak stanowił też podstawę makiełek czyli klusek w formie malutkich kopytek, albo chałki wymieszanej z masą z maku miodu i bakalii.

• Oczywiście, jak nakazuje tradycja, trzeba było spróbować wszystkich potraw… I tu zaczynały się schody… Jak tu przełknąć kisiel z owsa, który smakuje trochę tak jakbyście jedli wodę po zalanych płatkach owsianych? Ratowaliśmy się znowu miodem, albo sokami i dżemami jako dodatkiem do kisielku owsianego. Zresztą, sam zapach tej potrawy w trakcie przygotowywania już był wątpliwy. Mąkę owsianą albo zmielone płatki owsiane zalewało się wrzątkiem dodatkiem kromek chleba razowego tak by powstał rozczyn i gotowało z dodatkiem soli do konsystencji galarety a potem studziło i spożywało, bardzo często z chlebem razowym. Moim podlaskim koszmarkiem wigilijnym był kisiel owsiany, ale koleżanki z lubelskiej części Nadbuża z takim samym „sentymentem’ wspominają kisiel gryczany. Różnica w przygotowaniu żadna, tyle, że zamiast mąki owsianej, pojawiała się kasza gryczana. Zaczyn kaszy, chleba i wody gotowało się, przecierało i taki płyn gotowało do konsystencji galarety. Ani ja smakoszem kisielu owsianego nie jestem, ani moje koleżanki za gryczanym nie przepadają.

• Na prawosławnych wigilijnych i świątecznych stołach nad Bugiem znajdziecie też smażone na lnianym oleju oładki (placki z mąki, drożdży, wody), koladynki (racuchy drożdżowe na bazie wody, mąki, drożdży, nadziane makiem, bakaliami i suszonymi owocami), babkę ziemniaczaną w postnej wersji a też i tołkanicę w postnej wersji (ugotowane tłuczone ziemniaki z dodatkiem posiekanej i na oleju lnianym podsmażonej cebuli , ewentualnie potem też ta masa mogła być zapiekana w naczyniu), kaszę gryczaną (hreczkę) albo jaglaną z sosem grzybowym, kulebiak z kapustą i grzybami, soczewiaki ( pierogi z soczewicą), hałuszki (oczywiście bez skwarek w wigilię). Na południowym Podlasiu, bardziej w górę Bugu na stołach pojawiają się tzw. hołubcie, łubcie czyli gołąbki postne z liści kiszonej kapusty, ( farsz stanowiły ziemniaki, kasza, grzyby). To też potrawa wpisana na listę dziedzictwa kulinarnego., co ciekawe w woj. zachodniopomorskiem – związane to było z przesiedlaniem ludności na wschód, a wiadomo, że za człowiekiem szła religia, wiara, tradycja.

Boże Narodzenie na Podlasiu: kolędowanie

A na drugi dzień żeby wspomóc trawienie jarzębiak był wskazany, oczywiście każda inna naleweczka ku zdrowotności też była dobra.

Święta to czas radosnego kolędowania. Tradycyjnie Wigilia i pierwszy dzień mają charakter rodzinny, drugi dzień świąt to spotkania ze znajomymi. Ale w prawosławiu i tak świętujemy o dzień dłużej czyli trzy dni.  Z kolędowaniem związana jest pełna obrzędowość, ale jest coś w kolędowaniu co łączy Sanok z Białymstokiem. Otóż, bodaj najsłynniejsza polska kolęda „Bóg się rodzi” została napisana przez Franciszka Karpińskiego w Sanoku ale jej pierwsze wykonanie miało miejsce w Białymstoku w starym Kościele Farnym w XVIII wieku.

Boże Narodzenie na Podlasiu – wróżby wigilijne

Sama Wigilia to był tez czas wróżb. Wróżono z wyciągniętych spod obrusa ździebeł, rzucano grochem o sufit i ściany, rozsypywano groch po izbie, a czasem nawet mak… Wróżono urodzaj, zamążpójście. W tym celu panny łyżką uderzały o płot i czekały na głos psa… z której strony zaszczekał stamtąd miał przyjść kawaler. A kiedy zbliża się północ…ponoć zwierzęta mówią ludzkim głosem. Jednak to już czas wyjścia z domu…Czas do kościoła na pasterkę albo do cerkwi na powieczerie, wsienocznoje nabożeństwo z Liturgią Narodzenia. Kiedyś mówiono o tzw. trzech pasterkach: anielskiej o północy, pasterskiej nocnej, i królewskiej porannej. Pasterkę często rozpoczynają ostatnie w tym roku dźwięki ligawki. W kościołach kolędują ludzie przy stajenkach i żłóbkach, w cerkwiach prawosławnych nie ma takiej tradycji, wierni adorują wyłożoną na środku cerkwi ikonę Rożdietswa Christowa ( Narodzenia Pańskiego). Dzisiaj w kościołach można obejrzeć bożonarodzeniowe spektakle tzw. jasełka, Ale były w historii kościoła takie czasy, kiedy tych jasełek zakazano, gdyż wprowadzano do ich tradycyjnej formy zbyt nowoczesne jak na tamte czasy elementy.

Boże Narodzenie na Podlasiu – po powrocie z pasterki…

W Boże Narodzenie na Podlasiu często usłyszycie takie powitanie: Christos rożdajetsa – Sławite jego! (Chrystus się rodzi, wysławiajcie Go)

Boże Narodzenie na Podlasiu – podziękowania Melanii Grygoruk, autorki tekstu:

Dziękuję niezmiennie, że mogę czerpać z fotograficznych zasobów Jurkowi Rajeckiemu z Klimaty Podlasia, Ani Kraśnickiej z Białystok subiektywnie, Dorota Sulżyk Pracownia Sunduk. I dziękuję za zdjęcie podłaźniczki Pani Anecie Parol. Na Lubelszczyźnie tradycja podłaźniczki nadal żywa. I Paniom Basi Andrejuk, Helenie Datczuk, i Kasi Sejbuk, z którymi rozmowy na temat podlaskich kulinariów były inspirujące! Tradycyjnie ukłon w stronę mojego guru, P. dr Artura Gawła za „Rok Obrzędowy na Podlasiu”, w którym zebrał tradycje, obrzędy, też takie, które pamiętam i ja z dzieciństwa, z opowieści dziadków. Praca dr. Gawła to cenna skarbnica wspomnień….

The post Boże Narodzenie na Podlasiu. Zwyczaje podlaskie część 2 appeared first on Bialystok Subiektywnie.

Białystok na weekend czyli atrakcyjny city break w Polsce wschodniej

Białystok na weekend? Że niby jest tyle atrakcji i zwiedzania w stolicy Podlasia, że zapełnimy nimi aż 3 dni? Wydaje się, że dziś już tylko białostoczanie zadają sobie tak niedorzeczne pytania. Wiadomo - szewc bez butów chodzi! Spróbujcie zrealizować nasz plan pobytu w Białymstoku i podzielcie się wrażeniami. Pamiętajcie - podstawa to przygotowania - propozycje kulturalne nie są dostępne z dnia na dzień.  Nie wystarczyło czasu na wszystko? Nie udało się dostać biletu do Teatru Lalek? Spokojnie, przecież #BiałystokTakBlisko -  widzimy się następnym razem! Zimą, jesienią, wiosną, przy okazji świąt...

Pani Aniu, dziękujemy za cenne wskazówki. Ten plan jest idealny dla ludzi, którzy chcą odpocząć od samochodu, wsiąść do pociągu z zielonym kamykiem i spędzić weekend nie martwiąc się o parkingi, tankowanie, przejazdy... (Krzysztof z Bydgoszczy, maj 2021)

Zakwaterowanie kluczem do zadowolenia / TAXI w Białymstoku.

Gdzie spać w Białymstoku? W hotelu: małym, dużym, sieciowym, pensjonacie, apartamencie, domu na wyłączność, schronisku, pokoju w akademiku? Gdzie sobie życzycie! W Białymstoku znajdziecie bodaj wszystkie możliwe formy noclegowania...

Bazując na własnym doświadczeniu mogę Wam dać jedną acz złotą radę. Satysfakcja z wyjazdu na city break bez własnego samochodu zależy od odległości miejsca gdzie śpicie do centrum miasta. Dotyczy to Paryża, Porto, Barcelony i Białegostoku też. Lubicie wieczorne spacery? Szukajcie miejscówki do spania w odległości max. 3 km od centrum miasta. Po szwendaniu i przedłużonej kolacji nie będziecie się stresować powrotem. W Białymstoku świetnie działa Uber, Bolt, Free Now i kilka lokalnych, tradycyjnych firm taksówkowych.  Lubicie spacery ale raczej krótkie - w przypadku Białegostoku wybierzcie hotel/pensjonat/kwaterę niedaleko Rynku Kościuszki lub Lipowej.

Białostoczanie jeżdżą taksówkami bardzo często. W naszym kompaktowym mieście nie jest to jakiś wielki wydatek, usługi taksówkowe cieszą się zaufaniem, są niedrogie i powszechnie się z nich korzysta. 

Reasumując: kwatera w ścisłym centrum Białegostoku? Super: czekają Cię fajne spacery! Kwatera daleko poza centrum - nie wahaj się korzystać z TAXI lub nocnej komunikacji miejskiej.

Rozterki turysty czyli co tam będę robić?

Białystok nie jest metropolią która przygniecie Was milionem propozycji i pozostawi z przykrym uczuciem, że owszem przybyłem lecz niewiele zobaczyłem (a na powrót niewiadomo kiedy mnie będzie stać ). Białystok to nie Rzym i nie Barcelona ale wybierać naprawdę jest w czym. Jest blisko więc możecie tu spędzić jeszcze niejeden miły weekend!

---

Planujesz Białystok na weekend? WARTO wynająć przewodnika na 3-4 godziny i poznać fascynującą historię Białegostoku! Cena takiej usługi na rok 2023 to 250 zł netto.

---

• Możecie zanurzyć się w historię i wyszukiwanie smaczków z bogatej przeszłości miasta. Barokowej, żydowskiej, przemysłowej?
• Chcecie zwiedzić Muzeum Pamięci Sybiru? Muzeum Wojska? 
• Znawcy sztuki współczesnej odwiedzą Galerię Arsenał, odnajdą najlepsze białostockie murale, odwiedzą butikowe galerie Slendzińskich. 
• Fani koncertów i spektakli z pewnością przybędą do Białegostoku na konkretne wydarzenie. Musical w naszej operze, spektakl w Białostockim Teatrze Lalek a być może kultowy Festiwal Jesień z Bluesem lub po prostu okolicznościowy jarmark? 
• Maniacy modernizmu z pewnością przez wiele godzin nie zejdą z wałów kościoła św. Rocha a następnie będą tropić pamiątki po dożynkach 1973 roku oraz oglądać ostatnie drewniane, modernistyczne wille...
• Zainteresowani mniejszościami czyli wielokulturowością Białegostoku z pewnością będą szukać możliwości wejścia do białostockich cerkwi, tatarskiego meczetu czy niesamowitego cmentarza żydowskiego na ul. Wschodniej
• Sybaryci oraz imprezowicze mają najłatwiej - niemniej... też będą zaskoczeni Kulinaria i życie nocne Białegostoku  nie należy wszak do skąpych

10 propozycji na weekend w Białymstoku. Plan działania

Plan, który proponuję zawiera wszystkiego po trochu. Zakładam, że przyjedziecie do Białegostoku w piątek - wypoczęci i gotowi do ... zjedzenia czegoś na dobry początek. Wiadomo na głodnego słabo się zwiedza. Z dworca PKP lub PKS kierujcie się do centrum - Rynek Kościuszki to Wasz pierwszy cel. Knajpek, restauracji i jadłodajni jest tu bez liku. Choć pandemia wycięła sporo świetnych lokali wciąż możecie tu nieźle zjeść.

1. Kuchnia podlaska w Białymstoku. Skosztuj kartaczy, wypij buzę...

W centrum Białegostoku niczym w soczewce skupiają się podlaskie trendy kulinarne. Od baru szybkiej obsługi "PSS Podlasie", który żywi kolejne pokolenie białostoczan po kuchnię kresową w Restauracji Babka nastawioną na turystów i koneserów tejże. Doskonałej jakości jedzenie serwują restauracje hotelowe np. w Hotelu Cristal zjecie potrawy przyrządzone w zgodzie z zasadami slow food. W wielu restauracjach wypijecie buzę. Zajrzyjcie do naszego tekstu o najważniejszych potrawach kuchni podlaskiej a nie będziecie błądzić! Na zdjęciach poniżej widzicie chłodnik litewski - król podlaskiego lata, buzę z rodzynkami oraz klasyk - babkę ziemniaczaną ze śmietaną. Uwaga! Jeżeli bardzo chcesz zjeść w konkretnej knajpie zrób użytek z telefonu i zarezerwuj stolik. W weekendy, zwłaszcza letnie, białostockie knajpy przeżywają oblężenie. 

2. Odwiedź jedną z białostockich cerkwi

Jeżeli jesteś w Białymstoku już w piątek po południu to zajrzyj koniecznie do Cerkwi Św. Mikołaja - jest ona otwarta codziennie (z wyjątkiem niedziel) do 16:00. Znajduje się na ul. Lipowej, tuż przy wylocie Rynku Kościuszki. Świątynia ta jest siedzibą biskupa, zachował się w niej XIX wieczny ikonostas zaś wierni adorują w tu nie tylko ikony ale także relikwie Świętego Gabriela. Pamiętaj o tym, że w cerkwi obowiązuje skromny strój (odkryte ramiona czy mini spódniczki odpadają) oraz wypada zakupić świeczki i postawić je w specjalnych świecznikach (jedna świeczka kosztuje kilka złotych). W Białymstoku żyje około 50 tysięcy wiernych Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego więc cerkwi prawosławnych jest kilkanaście w tym ta największa w Polsce pw. Św. Ducha. Niestety można je zwiedzić tylko po wcześniejszym, telefonicznym umówieniu się. Warto próbować gdyż wnętrza prawosławnych świątyń robią ogromne wrażenie! Na zdjęciach kolejno: Cerkiew Św. Mikołaja, Cerkiew Św. Jerzego, Cerkiew Św. Ducha oraz wnętrze cerkwi Hagia Sofia. 

3. Spacer ulicą Lipową 

Skoro już jesteśmy na Lipowej - królowej białostockich ulic to przespacerujmy się nią nieśpiesznie oglądając ostatnie perełki, które uchowały się ze zniszczeń II wojny światowej. Najlepiej urządzić ten spacer wieczorem, kierując się do białego, strzelistego kościoła, który od zachodu zamyka białostocki "high street". W okresie zimowym zachwyci nas blask iluminacji świątecznych.  Lipowa od połowy XIX wieku była ulicą na której działo się "wszystko". Tu mieściły się urzędy, hotele, szkoły, prestiżowe sklepy, najlepsze mieszkania do wynajęcia. Do dziś stoi tu secesyjny pałacyk fabrykatów żydowskich - Nowików. Wciąż możemy podziwiać kilka pięknych czynszówek oraz szkołę żydowską Tarbut - jeden z ostatnich w ścisłym centrum przykładów tzw. białostockiej szkoły muratorskiej. Wytrwali znajdą też mini-mural, rzeźbę "Podróż", ciepłe precelki oraz tablicę upamiętniającą Jakuba Szapirę - białostockiego esperantystę i dziennikarza, zamordowanego przez Niemców w pierwszych dniach okupacji. 

5. Wieczór na mieście - gmach Opery i Filharmonii, iluminacje i wydarzenia kulturalne

Jeżeli na wałach Kościoła Rocha zastał Cię wczesny wieczór to proponujemy powrót do Rynku przez ulicę Krakowską i Kalinowskiego - tak aby zobaczyć iluminację bądź zieleń, która porasta gmach Opery i Filharmonii Podlaskiej (ul. Odeska).  Spróbuj obejść ten nieoczywisty, nowoczesny budynek zatopiony w roślinności oraz zwróć szczególną uwagę na jego otoczenie. Z każdej strony czeka Cię niespodzianka z wielokulturowego Białegostoku:

• zobaczysz budynek Teatru Lalek - ambitnej sceny z której miasto jest dumne i znane już od wielu, wielu lat. 
• park na górce sąsiadującej z Operą to... zasypany Cmentarz Rabinacki z XVIII wieku. To jeszcze jeden powód aby zgłębić dzieje białostockich Żydów. 
• od zachodu, na niewielkim wzgórzu dojrzysz kopułki małej cerkiewki Św. Marii i Magdaleny.
• wreszcie od północy, ulica Młynowa zaskoczy Cię reliktami drewnianej zabudowy starej dzielnicy żydowskiej oraz ...rozległym upamiętnieniem nieistniejącego cmentarza luterańskiego (zajrzyj TUTAJ)

Prawdopodobnie przybyłeś do Białegostoku na festiwal, spektakl, operę czy musical - wówczas wieczór masz już zaplanowany a dalszy ciąg zwiedzania czyli punkty od 6 do 10 - zrealizujesz w sobotę i niedzielę. Jeżeli nie masz biletu na żadne wydarzenie to koniecznie przedłuż spacer z opery do Rynku i dalej do Pałacu Branickich, który zwykle jest pięknie iluminowany.

6. Poznaj dzieje Wersalu Podlasia rodu Branickich w ... Muzeum Historycznym. Białystok na weekend

Prawdopodobnie już wieczorem poprzedniego dnia widziałeś pięknie podświetlony Pałac Branickich. Jeżeli nie zwiedzasz miasta z przewodnikiem (a warto!) to zacznij realizację tego punktu od wizyty w ... Muzeum Historycznym, które jest oddalone od pałacu o tzw. rzut beretem. Dlaczego zamiast oddać się poznawaniu barokowej rezydencji wysyłam Was do jakiegoś muzeum? Nie bez kozery! To właśnie tam zobaczycie jedną z największych makiet w kraju, która pokazuje jak wyglądał Białystok, pałac Branickich oraz jego niesamowite otoczenie w XVIII wieku. Makieta jest iluminowana i towarzyszy jej obrazowa opowieść. Naprawdę warto! Teraz jesteście gotowi na odkrywanie zakamarków Pałacu Branickich.

UWAGA! Po wyjściu z Muzeum Historycznego rozejrzyj się po ulicy Warszawskiej, najmniej zniszczonej w czasie wojny ulicy miasta, na której zachowały się relikty fabryk oraz pałaców fabrykanckich i kamienice bogatych mieszczan.

Na zdjęciach kolejno: Muzeum Historyczne w Pałacu Cytronów, makieta XVIII- wiecznego miasta, relikty zabudowy fabrycznej oraz kamienice mieszczańskie z ul. Warszawskiej

7. Pałac Branickich. Oddaj się spacerowi po dziedzińcach pałacowych oraz barokowych ogrodach

Pałac Branickich to niekwestionowana wizytówka miasta. Jednak trzeba Wam wiedzieć, że wnętrza które w XVIII wieku dopieszczał właściciel - Jan Klemens Branicki zostały zniszczone jeszcze w wieku XIX . Po II wojnie pałac z niemal totalnej ruiny podniesiono ale umieszczono w nim Akademię Medyczną i do dziś jest on siedzibą Uniwersytetu Medycznego. Tak więc muzeum, które znajduje się w prawym skrzydle pałacowym jest muzeum branżowym - medycyny i farmacji. Możecie zwiedzić część wnętrz ale nie spodziewajcie się tam odtworzonych apartamentów. Najcenniejszą częścią jest westybul główny, reszta to architektoniczna interpretacja powojenna... Dziś najważniejszą częścią zwiedzania pałacu jest zrozumienie całej koncepcji czyli układu dziedzińców, bram i ... ogrodów, które tak w XVIII jak i XXI wieku były i są najcenniejszą częścią założenia parkowo-pałacowego Branickich.

• Dziedzińce pałacowe zacznij zwiedzać od Bramy Wielkiej zwanej "Gryfem". W sezonie letnim działa tu Informacja Turystyczna, dowiesz się w niej kiedy i jak możesz zwiedzić basztę bramną a na niej unikalny mechanizm XVIII-o wiecznego zegara! To gratka. Poczytaj o tym na naszym blogu TUTAJ. 
• W bocznych basztach ogrodzenia przygotowano wystawę tematyczną - poświęć na nią kilka minut - napewno sporo się wyjaśni!
• Podziwiaj zdobienia pałacu oraz rzeźby Herkulesów i Atlasa. 
• Przejdź przez ogród dolny z osuszonym stawem gdzie często na kocykach relaksują się białostoczanie, spróbuj namierzyć metasekwoję chińską.
• Rozkoszuj się ogrodami francuskimi z fontannami, kwiatami, rzeźbami - koniecznie sfotografuj się z puttem symbolizującym Twój znak zodiaku.

Chcesz się dowiedzieć więcej o zjawiskowych ogrodach Branickich - zajrzyj do naszego WPISU. 

8. Zwiedź z przewodnikiem Muzeum Pamięci Sybiru. Białystok na weekend

Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku zostało otwarte 17 września 2021 roku. To najnowocześniejsza placówka w tej części Polski. Pieczołowicie przygotowywana wystawa jak i sam gmach robią duże wrażenie! Na zwiedzanie należy przeznaczyć 2 godziny dlatego proponuję abyście  zaplanowali to na sobotnie popołudnie - wówczas muzeum jest otwarte aż do 20:00.  Zaręczam, że warto! Muzeum jest bardzo nowoczesne a więc narracyjne – przekraczając jego progi udajemy się w emocjonalną podróż w czasie. Nikt nie wychodzi stąd obojętny. 

8A. Galeria Arsenał czyli Białystok na weekend dla koneserów sztuki współczesnej. Koniecznie odwiedź!

Jeżeli zaproponowana powyżej tematyka muzeum to kompletnie nie Twoja para kaloszy... to z pewnością znajdziesz w Białymstoku coś interesującego. Miejscem wyjątkowym na skalę kraju jest Galeria Arsenał - muzeum sztuki współczesnej z imponującą kolekcją, która ciagle się powiększa. Wystawy czasowe (nierzadko kontrowersyjne) przyciągają koneserów i są wydarzeniami o których głośno w świecie sztuki. Kliknij na stronę Arsenału i sprawdź co aktualnie mają na tapecie...

9. Wieczór na Rynku Kościuszki. Białystok na weekend dla imprezowiczów.

Po całym dniu zwiedzania należy Ci się relaksująca kolacja i ... zanurzenie się w atmosferze miasta. Rynek Kościuszki w letnie wieczory pulsuje młodością, radością i ... imprezowaniem. Mieszkańcy, studenci, turyści - wszyscy lgną do knajpek w centrum. Jeżeli niekoniecznie chcesz spędzić wieczór w gwarze to poszukaj restauracji przy Plantach czy przy ul. Kilińskiego. Jeżeli jesteś w pewnym wieku i chcesz potańczyć szukaj klubów przy ul. Warszawskiej.  Sprawdź czy na mieście odbywa się impreza plenerowa lub koncert. W knajpach i pubach pytaj o piwa regionalne, kraftowe: Browary Przełom, Biały, Waszczukowe, Słodowy Dwór, Markowy, Zaścianki to tylko niektóre z nich.

10. Aktywna niedziela czyli przejedź przez Białystok na rowerze!

Dumą Białegostoku są ścieżki rowerowe - mamy ich ponad 160 km. Wszystkie odcinki nie są jeszcze perfekcyjnie zgrane, ale jest gdzie pojeździć! Skorzystaj z rowerów miejskich (TUTAJ) lub hulajnóg i ruszaj! Zabierz ze sobą prowiant i wodę. Docelowo dojedziesz w ... głuszę

Moja propozycja to objazd miasta w poszukiwaniu: 

• łąk miejskich, które latem są wprost przepiękne
• najlepszych murali (są rozsypane po całym mieście - zajrzyj na naszą mapę, wybierz te które najbardziej Ci się podobają i ruszaj!
• figurek białych niedźwiadków (ten szlak możesz też zrobić na piechotę)

Docelowo jedź w kierunku osiedla Dojlidy, możesz sobie nastawić nawigację na Pałac Hasbacha. Gdy już tam dotrzesz i obejrzysz oba pałace, piękny stary park oraz ciekawą osadę robotniczą … kieruj się na ośrodek sportów wodnych popularnie zwany przez białostoczan plażą. Tam – niekoniecznie na gwarnym kąpielisku, znajdziesz ustronne miejsce na piknik nad wodą. Posłuchasz ptaków, poobserwujesz szkody robione przez bobry i zjesz swój prowiant.

Powrót do centrum zaplanuj tak aby jechać przy kampusie uniwersyteckim UwB  i stadionie miejskim – zobaczysz współczesną białostocką architekturę a wrócisz do Rynku Kościuszki przez Rezerwat Zwierzyniec oraz Planty – park kochany przez wszystkich białostoczan.

Poniżej galeria z Waszej idealnej, niedzielnej wyprawy rowerowej!

The post Białystok na weekend czyli 10 rzeczy do zrobienia i zobaczenia w stolicy Podlasia. Bez samochodu! appeared first on Bialystok Subiektywnie.

⇒ Pierwszą część opowieści o powstaniu monasteru i jego dziejach znajdziecie w obszernym blogowym wpisie TUTAJ. Dziś zapowiadana część druga. Poznajcie szczegółowo 7 niezwykłych obiektów. Zapraszamy na…

Zwiedzanie Supraśla szlakiem prawosławia

• Przewodnik po prawosławnym Supraślu, który czytacie powstał przy współpracy z Fundacją Oikonomos.
• Jest dostępny w formie praktycznej aplikacji o tytule Ścieżkami prawosławia. Supraśl.
• Możecie ją wykorzystać podczas swoich wędrówek. Wystarczy pobrać aplikację na telefon ze sklepu GooglePlay: POBIERZ.

1. Zwiedzanie Supraśla.  Cerkiew Zwiastowania Najświętszej Marii Panny

Symbolika architektury

Usytuowanie monasteru na pograniczu Litwy i Korony a przede wszystkim na styku dwóch chrześcijańskich światów: wschodu i zachodu – zobowiązywało. Fundatorzy wyrazili wagę przedsięwzięcia i świadomość położenia geograficzno-historycznego w postaci monumentalnej cerkwi Zwiastowania NMP. Budowla leżąca na peryferiach wpływów bizantyjskich, niczym soczewka połączyła architekturę bizantyjsko-ruską z typowym dla zachodu gotykiem. Był to zdecydowanie najdroższy i najbardziej spektakularny obiekt na terenie powstającego klasztoru.

Cerkiew Zwiastowania należała do nieco większej grupy świątyń gotycko – bizantyjskich. Oryginalna budowla została wysadzona przez cofające się wojska niemieckie w 1944 roku. Świątynię supraską odbudowano pod koniec XX wieku, ale jej bliźniacze siostry przetrwały na terenie dzisiejszej Białorusi – w Synkowiczach i Murowance.

Cerkiew Zwiastowania co oczywiste pełniła funkcję religijną, ale w razie potrzeby także użytkową – obronną. Świadczą o tym grube mury, liczne wykusze strzelnicze wychodzące na wszystkie strony świata oraz opuszczana krata broniąca okutych drzwi wejściowych. Rozległe strychy mogły służyć jako magazyny i miejsce dłuższego pobytu podczas przedłużającego się oblężenia. Tuż obok świątyni wykopano studnię. Cerkiew wybudowano na planie prostokąta i oflankowano czterema wieżami. Centralnie położona piąta wieża doświetlała wnętrze. Wymiary cerkwi to 33×13 metrów, wysokość (do sklepienia kopuły) – 28 metrów.

Wnętrze było trójnawową prostokątną halą, którą wieńczyły różne rodzaje sklepień. W centralnej części znajdował się bęben z kopułą. Prezbiterium zamknięto trójboczną absydą. Pod ołtarzem głównym znajdowała się krypta w której spoczywali fundatorzy i dobroczyńcy klasztoru: Chodkiewicze oraz Tyszkiewicze. W 1644 roku znajdowało się tam 13 trumien w tym Aleksandra i Grzegorza Chodkiewiczów.

Zwiedzanie Supraśla. Freski nowe i zachowane.

Za czasów archimandryty Sergiusza Kimbara wnętrze cerkwi Zwiastowania zostało pokryte freskami (w latach 1532-1557). O niebywałej trwałości dzieła przesądziło perfekcyjne przygotowanie wapiennego podkładu. Autorstwo fresków supraskich to wciąż kwestia dyskusyjna jednak większość badaczy przypisuje je serbskiemu artyście – Nektariuszowi (Nektarij). Prawdopodobnie Nektarij nie pracował sam, a więc nie był jedynym autorem polichromii. Pewne są natychmiast konotacje serbskie. Analiza porównawcza nie pozostawia wątpliwości. Freski supraskie są typowe dla ziem serbskich i nawiązują do sztuki późno bizantyjskiej przełomu XIV/XV wieku. Porównanie do polichromii w cerkwi św. Trójcy w Manasii (Czarnogóra) wydaje się zasadne i nawet laik dostrzeże ich wielkie podobieństwo.

Tak więc mieliśmy w Supraślu dzieło niezwykłe. Jeden z niewielu na terenach polsko-białoruskich przykładów sztuki bizantyjskiej nie pozostającej w związku z tradycjami ruskimi do dziś powszechnymi w sztuce sakralnej tych obszarów. Przez niemal trzysta lat nie doceniano fresków w cerkwi Zwiastowania. W czasach unickich przykryto je boazerią, w XIX wieku bezmyślnie pobielono…Dopiero pod koniec XIX wieku rozpoczęto dość nieudolne próby ich konserwacji.

Tragiczny wiek XX

Wraz z upadkiem I Rzeczpospolitej upadał też supraski monaster. Pod zaborem pruskim nadania klasztorne skonfiskowano na rzecz państwa. Monaster popada w ubóstwo, zabudowania w tym cerkwie w ruinę. W czasach zaboru rosyjskiego kryzys finansowy się pogłębia. Pod koniec XIX wieku za archimandryty Mikołaja Dołmatowa udało się nieco podźwignąć główną świątynię, ale najgorsze miało dopiero nadejść. W 1939 roku sowieccy okupanci urządzają w cerkwi Zwiastowania warsztat i kuźnię, barokowy ikonostas porąbano na opał. 23 VII 1944 r. o godzinie 5 rano czterechsetletnia świątynia wyleciała w powietrze. W oddziale, który dokonał zniszczenia byli głównie własowcy na niemieckich usługach.

Po bestialskim wysadzeniu cerkwi w 1944 roku, na sterczących kikutach filarów zachowała się część fresków, dzieło serbskich artystów z połowy XVI wieku. Dzięki przytomności ówczesnego konserwatora zabytków Władysława Paszkowskiego malowidła ocalono. Przeleżały 18 lat w piwnicach WRN w Białymstoku. W 1964 zespół konserwatorski pod kierunkiem Kaliny Stawickiej dokonał ich mistrzowskiej konserwacji i restauracji. Dziś, pięknie eksponowane na 30-u tablicach stanowią najcenniejszy skarb Muzeum Ikon w Supraślu. Zwiedzanie Supraśla bez wizyty w Muzeum Ikon nie będzie pełne!

Odbudowę cerkwi Zwiastowania zainicjował biskup Sawa (dziś Metropolita całej Polski) w początkach lat 80’ XX wieku. Przejęcie ruin świątyni było pierwszym krokiem w jej rekonstrukcji. Wokół odbudowy cerkwi mieli się zjednoczyć wszyscy prawosławni mieszkańcy Polski. 3 czerwca 1984 r. położono kamień węgielny pod cerkiew Zwiastowania NMP. Przybyli pielgrzymi z całego kraju, ich liczbę oszacowano na 10 tysięcy. Gościem honorowym był rumuński metropolita Oltenii Nestor. Biskup Sawa podczas nabożeństwa powiedział: „O ile bowiem każda świątynia oddziałuje na społeczeństwo, jest potrzebna i wznosimy ją z radością̨, o tyle w tej kryje się̨ historia i dusza prawosławia. Pragniemy, aby odrodziła się̨ ona ku pokrzepieniu serc jako pomnik dla przyszłości i jako świadectwo przeszłości”

W odbudowanej Cerkwi Zwiastowania NMP przez wiele lat odtwarzano freski. Ich wykonanie opierało się na tradycyjnych technikach, materiałach i wzorcach. Efekt jest powalający co widzicie na zdjęciach powyżej. Zwiedzanie Supraśla warto rozpocząć od wizyty w odbudowanej cerkwi i podziwiania fresków.

2. Zwiedzanie Supraśla. Cerkiew św. Jana Teologa

Dzisiejsza cerkiew św. Jana Teologa została wyświęcona przez Arcybiskupa Aleksieja 26 IX 1890 r. (w święto patrona, czyli Jana Ewangelisty). Choć cerkiew wydaje się niewielka to jej budowa trwała ponad 2 lata. Z ogromnym trudem gromadzono środki by wreszcie ukończyć inwestycję przy wydatnym wsparciu wiernych. Nadsyłano datki z całego imperium, pomagała okoliczna ludność oraz suprascy fabrykanci – zwłaszcza zaś Adolf Buchholtz. Świątynia od momentu jej projektowania miała być cerkwią ogrzewaną, ciepłą – tak aby wierni i bracia mogli się spokojnie modlić podczas długich i wówczas siarczystych zim. Nowa, murowana z czerwonej cegły cerkiew została przybudowana do wschodniej ściany północnego skrzydła monasteru. Ogrzewały ją cztery piece holenderskie. Niestety nie zachował się do naszych czasów ani pierwszy, ani drugi ikonostas. Ten który możemy podziwiać to dzieło współczesne – wypełniają go ikony pisane w Studium Ikonograficznym w Bielsku Podlaskim pod kierunkiem ks. Leoncjusza Tofiluka. Polichromia powstała w latach 2013 – 2014.

Co się stało z oryginalnym wyposażeniem świątyni? Kiedy w międzywojniu zabroniono prawosławnym ją użytkować a w klasztorze osiedli Salezjanie – cerkiew Jana Teologa została przerobiona na …salę gimnastyczną. W marcu 1937 roku wyposażenie tj. golgotę, ikony, krzyże i kioty wyniesiono do Domu Ludowego i złożone na strychu, za sceną i w szatni. Dla wiernych była to profanacja. Po wkroczeniu Sowietów do Supraśla cerkiew Jana Ewangelisty służyła żołnierzom jako kuchnia i stołówka – po ich wyjściu pozostały gołe ściany. Niemcy pozwolili prawosławnym na użytkowanie świątyni i została ona ponownie wyświęcona w 1942 roku.

Po wojnie właścicielem monasterskich zabudowań́ został Ośrodek Szkolenia Kadr Mechanizacji Rolnictwa. Prawosławnym odebrano więc położoną na terenie monasteru cerkiew św. Jana, znowu mogli korzystać wyłącznie z cerkwi cmentarnej. W lipcu 1957 roku ku rozpaczy wiernych spiłowano krzyże i rozpoczęto … rozbiórkę dachu cerkwi św. Jana Teologa. Ks. Aleksy Mularczyk bił na alarm. Interweniowano na szczeblu wojewódzkim i krajowym. Powołano specjalną komisję składającą̨ się̨ z przedstawicieli Urzędu do Spraw Wyznań́, Ministerstwa Rolnictwa, Referatu Wyznań́ i Wojewódzkiego Urzędu Rolnictwa w Białymstoku. Zaproponowano nawet w zamian (ku zaskoczeniu parafian) przejęcie przez prawosławnych kościoła ewangelickiego. Spotkało się to ze zdecydowaną odmową. Pod koniec 1957 r. zrujnowaną cerkiew św. Jana Teologa ostatecznie zwrócono prawosławnym. Od tamtego czasu była kilkukrotnie remontowana.

Ciekawostka

Wezwanie cerkwi z końca XIX wieku to kontynuacja prastarej, XV-o wiecznej tradycji monasteru. Jesto to nawiązanie do tragicznych losów Iwana Chodkiewicza – ojca fundatora monasteru – Aleksandra Chodkiewicza. Iwan Chodkiewicz został wzięty w jasyr przez Tatarów, którzy zdobyli Kijów w 1482 roku, zmarł w tureckiej niewoli, na Krymie rok później (1483). Istnieją domniemania, że trumna z prochami Iwana Chodkiewicza została pierwotnie złożona w Gródku na zamku Chodkiewiczów, w kaplicy zamkowej pw. Jana Bogosłowa, patrona tragicznie zmarłego protoplasty rodu. Sprowadzeni do Gródka prawosławni mnisi mieli obowiązek modlić się za spokój duszy Iwana. Gdy bracia osiedli na Suchym Hrudzie w 1500 roku kontynuując swoje powinności wznieśli drewnianą cerkiew pod wezwaniem św. Jana Teologa. Wyświęcono ją w 1501 roku. Czy przeniesiono tu także prochy Iwana Chodkiewicza? Nie wiadomo, jednak pewnym jest, że świątynia spłonęła w 1545 roku na skutek pożaru wywołanego uderzeniem pioruna. Po tej stracie główna, monumentalna cerkiew miała dwa wezwania: Zwiastowania NMP i Jana Teologa. Prawdopodobnie słynąca cudami Ikona Matki Bożej Supraskiej – dar fundatora Józefa Sołtana została uratowana z pożogi – w związku z nadpaleniem nałożono na nią srebrną, wysadzaną drogocennymi kamieniami ryzę. Niestety najświętsza supraska ikona została wywieziona w czasie bieżeństwa i zaginęła w zawierusze I wojny światowej. Dziś wierni modlą się do jej kopii z końca XIX wieku.

3. Zwiedzanie Supraśla. Katakumby i nieistniejąca Cerkiew Zmartwychwstania

Zmierzając w kierunku Muzeum Ikon uliczką Klasztorną, wzdłuż ogrodzenia z masywnymi bramami warto sobie zdać sprawę, że idziemy przez dawny monasterski ogród. Droga, ogrodzenie i bramy powstały tu po 1864 roku z inicjatywy F.W Zacherta, który dzierżawił południową część zabudowań klasztornych. Jednak do momentu przybycia Zacherta mieściły się tu wspaniałe ogrody a pierwotnie… najstarszy supraski cmentarz oraz Cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego. Świątynia ta wznosiła się nad zachowanymi do dziś katakumbami. Jak je zlokalizować? Bardzo prosto: są ogrodzone i nisko przy ziemi pokrywa je zielony dach – w tej chwili nie są udostępniane dla zwiedzających, co nie przeszkadza w poznaniu historii tego miejsca.

Cerkiew Zmartwychwstania, budowla z muru pruskiego, kryta gontem wyrosła na terenie klasztoru po 1532 roku. Było to dzieło wileńskiego budowniczego Mikołaja Koszkina (który wybudował też m.in. klasztorny refektarz). Pod świątynią wymurowano 132 nisze, z kolebkowym sklepieniem, które miały być miejscem pochówku mnichów, ale także przedstawicieli rodzin związanych z klasztorem np. Olelkowiczów, Słuckich czy Wiśniowieckich. Na cmentarzu wokół cerkwi z katakumbami grzebano najprawdopodobniej ludzi z osady przyklasztornej – większość z nich stanowili mężczyźni. Według archeologów nekropolia ta była użytkowana od połowy XVI aż do wieku XVIII. Choć kolatorzy i fundatorzy spoczywali w kryptach cerkwi Zwiastowania to np. w XVII wieku modlono się za nich w soboty i poniedziałki na terenie ogrodów tj. w cerkwi Zmartwychwstania. Istnieją przekazy o podziemnym korytarzu łączącym katakumby z cerkwią Zwiastowania.

Jak wiadomo w 1764 roku cerkiew Zmartwychwstania była już w fatalnej kondycji, nie miała okien i groziła zawaleniem. Ostatecznie rozebrano ją w 1876 a to co z niej pozostało wykorzystano podczas budowy drewnianej, cmentarnej cerkiewki pw. św. Pantelejmona (dziś kaplica katolicka pw. Wszystkich Świętych).

Katakumby po rozebraniu cerkwi Zmartwychwstania przez dziesiątki lat przykrywało jedynie wiekowe, kolebkowe sklepienie i warstwa ziemi. Znaczne ubytki były widoczne już w latach 80. XX wieku. Dochodziło do plądrowania zabytku, bezczeszczenia szczątków. Po 1997 roku mnisi prawosławni rozpoczęli zabiegi, których celem było przejęcie i ocalenie katakumb. Niestety i tym razem pomimo wsparcia wojewódzkiego konserwatora zabytków – nie poszło łatwo. Katakumbami bowiem, jak się okazało była zainteresowana parafia rzymskokatolicka oraz włodarze miasta Supraśl. W czasie gdy sprawa docierała do premiera, prymasa Polski, rzecznika praw obywatelskich i przeszła wszelakie sądy… katakumby niszczały. Wyjątkowy zabytek niechroniony w żaden sposób zamienił się w wysypisko śmieci. Ostatecznie w 2003 roku parcela z katakumbami została przekazana na rzecz społeczności prawosławnej. W 2013 przeprowadzono badania archeologiczne, przy okazji usuwając stamtąd 70 ton gruzu i śmieci. W 2014 roku działka stała się własnością Monasteru i wreszcie to niezwykłe miejsce spoczynku zabezpieczono przykrywając dachem. Co dalej? Zobaczymy – dawniej w planach było odbudowanie cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego…

4. Dawny cmentarz prawosławny z cerkwią św. Pantelejmona przy ul. Białostockiej ↑

Zwiedzanie Supraśla najczęściej rozpoczynamy wjeżdżając do miasteczka od strony Białegostoku. Po obu stronach drogi widzimy cmentarze. Ich historia jest na tyle zagmatwana, że w oficjalnych ulotkach informacyjnych pomija się pewne fakty i podaje informację, że jest to cmentarz katolicki, którego północna (lewa) strona była do 1944 roku cmentarzem ewangelickim. Po prawej zaś widzimy katolicką kaplicę pw. Wszystkich Świętych. Czyżby…? Prawda jest nieco bardziej skomplikowana.

Kaplica Wszystkich Świętych to dawna cerkiew św. Pantelejmona. Składa się z dwóch części – drewnianej i murowanej. Wieżyczka to słupowa kaplica datowana na początek XVIII wieku do której dobudowano drewnianą nawę (prawdopodobnie z resztek rozebranej cerkwi Zmartwychwstania). Cerkiew wyświęcono 30 kwietnia 1878 roku. Co ciekawe pod tą świątynią pochowany jest archimandryta Nikodem Marcinowski (zm.1854) który zainicjował powrót monasteru supraskiego do Prawosławia.

Najstarszy XVI-o wieczny cmentarz supraski położony był wokół nieistniejącej cerkwi Zmartwychwstania. Mnichów składano na wieczny odpoczynek w katakumbach zaś mieszkańców osady przyklasztornej grzebano wokół tej świątyni. W XVIII wieku, w czasach unickich za południową pierzeją dzisiejszego monasteru kształtowano rozległy ogród włoski, który miał się komponować z okazałym Pałacem Opatów. Siłą rzeczy należało wyznaczyć nowe i niezbyt odległe miejsce na monasterski cmentarz. Tak też się stało – założono go na południe od gościńca biegnącego z Białegostoku ku bramie supraskiego monasteru. W 1836 roku obszar cmentarza podzieliła nowa droga (dziś ul. Białostocka). Korekta biegu dawnego traktu była jednym z wielu pomysłów F.W. Zacherta kształtującego przemysłową osadę w wygodny dla siebie sposób. W tym czasie Supraśl się gwałtownie rozrastał. Do miasteczka przybyła kolejna, prężna grupa wyznaniowa – ewangelicy, którzy założyli cmentarz w tym samym miejscu, lecz po drugiej (północnej) stronie nowej drogi. Po kasacie unii w 1839 roku w południowej części cmentarza grzebano prawosławnych i katolików. Mamy więc do czynienia z pochówkami unickimi, prawosławnymi oraz katolickimi zaś po drugiej stronie drogi z ewangelickimi. Nekropolie szybko się jednak zapełniały – cześć prawosławna (wcześniej unicka) była całkowicie zapełniona już w 1844 roku, zezwolono więc na jej powiększenie. Sytuacja powtórzyła się w 1900 roku. Powiększanie cmentarza było już praktycznie niemożliwe, zaistniała realna potrzeba znalezienia nowego miejsca pochówków. Tym miejscem stał się malowniczy pagórek za rzeką, na Podsupraślu gdzie powstał nowy cmentarz prawosławny.

5. Cerkiew św. Jerzego Zwycięzcy i cmentarz na Podsupraślu

Zwiedzanie Supraśla często kończymy jadąc w kierunku Krynek, za rzeką po lewej stronie widzimy malowniczo położony cmentarz z murowaną cerkwią. Jak mówią miejscowi: cmentarz na Podsupraślu. Kiedyś była to oddzielna wieś dziś to część miasteczka. Nekropolia w tym miejscu powstała w 1901 roku, wtedy też z inicjatywy Bractwa Supraskiego a przy wsparciu Adolfa Buchholza i społeczności luterańskiej wybudowano niewielką cerkiew św. Jerzego Zwycięzcy. Miała ona służyć dla odprawiania pogrzebów. Zapewne budowniczym tej cerkiewki nie przeszło przez myśl, że będzie to przez długie lata (1922 – 1958) główna i jedyna świątynią supraskiej społeczności prawosławnej…Tak się jednak stało. W wolnej Polsce polonizacja ludności prawosławnej przybrała dość drastyczną formę odbierania jej świątyń, ignorowania próśb i argumentów, utrudniania życia. W 1922 roku prawosławnym zabroniono korzystania z obu cerkwi monasterskich (Zwiastowania NMP i Jana Teologa) W 1944 roku parafia katolicka przejęła cerkiew św. Pantelejmona na cmentarzu, na którym w przeszłości grzebano tak unitów jak i prawosławnych. W 1922 roku mimo dużej liczby wiernych w prawosławnej parafii supraskiej (2235 osób) władze uznały, że na ich potrzeby wystarczy cmentarna Cerkiew św. Jerzego. Była to oczywista nieprawda i wielka niesprawiedliwość. Świątynia choć bardzo ładna i wówczas stosunkowo nowa – została wybudowana na potrzeby pogrzebów. Miała pomieścić trumnę zmarłego oraz żałobników.  W 1937 roku parafia supraska (formalnie filia parafii w Wasilkowie) liczyła 390 rodzin tj. 1630 osób. Byli to mieszkańcy Supraśla, Cieliczanki, Ogrodniczek, Ciasnego, Karakul, Nowodworców, kolonii Sadowy Stok, Jałówka, Ożynniki oraz Surażkowa, Sokołdy, Łaźni, Podłaźni, Krzemiennego, Konnego, Międzyrzecza i Woronicz.

W 1970 roku na cmentarzu w Podsupraślu pochowany został zasłużony dla parafii, wieloletni proboszcz ks. Aleksy Mularczyk. Jego wysiłków dla podtrzymania prawosławia w Supraślu w najtrudniejszych czasach międzywojnia, wojny i lat 50-ch nie sposób przecenić.

Cerkiew św. Jerzego to budowla trójdzielna, jednokopułowa – typowy przykład murowanego budownictwa cerkiewnego z początków XX wieku. W 1932 roku do świątyni dobudowano dzwonnicę. W 1997 cerkiew, bramę i dzwonnicę wpisano na listę zabytków.

6. Dom parafialny przy ul. 3 maja 13 w Supraślu

Międzywojnie okazało się niezwykle trudnym czasem dla społeczności prawosławnej Supraśla i okolic. Pozbawieni dostępu do monasteru i monasterskich świątyń, wyrugowani nawet z cmentarnej kaplicy św. Pantelejmona (dziś to kaplica katolicka Wszystkich Świętych) mogli korzystać jedynie z małej cerkwi św. Jerzego na Podsupraślu. Parafia supraska jako taka nie istniała, była częścią (filią) parafii wasilkowskiej. To stamtąd, czyli z oddalonego o 12 km Wasilkowa od 1927 roku (furką lub na rowerze) przyjeżdżał do swoich wiernych ks. Aleksy Mularczyk. Jednak parafianie chcieli mieć w Supraślu duchownego na stałe. W 1930 roku pisali w tej sprawie do arcybiskupa Aleksego: „…uchwaliliśmy prosić o delegowanie do nas duchownego Aleksego Mularczyka. Jednocześnie obowiązujemy się dać naszemu duchownemu własne utrzymanie na koszt parafialny po 150 zł miesięcznie, jak również obowiązujemy się wynajmować dla wymienionego duchownego potrzebny lokal na mieszkanie kosztem naszej parafii.” Tak też się stało: ksiądz Aleksy od marca 1931 zamieszkał w Supraślu, w wynajętym mieszkaniu. W świetle prawa parafia prawosławna w tamtym czasie nie miała prawa do nabywania nieruchomości. W 1935 roku udało się jednak obejść przepisy. Wierni zakupili dom (jeden z tzw. domów tkaczy) i działkę o powierzchni 2093 metrów w centrum Supraśla, przy dzisiejszej ul. 3 maja 13. Formalnie właścicielką posesji była jedna z parafianek – Anna Wołkowska, która dopiero w 1953 roku notarialnie przekazała ją na rzecz supraskiej parafii prawosławnej. Choć niewielki – dom ten odegrał niebagatelną rolę w życiu społeczności i jak się później okazało, w odradzaniu życia monastycznego w Supraślu. Początkowo zamieszkał w nim (z rodziną) ks. A. Mularczyk, który bardzo szybko urządził cerkiew domową a w części mieszkalnej nauczał religii miejscowe dzieci. W połowie lat 80. XX wieku, kiedy zabudowania klasztorne stanowiły wciąż własność Technikum Mechanizacji Rolnictwa – odrodzenie monastycyzmu zaczęło się właśnie w domu przy ul. 3 Maja. Zamieszkał w nim o. Miron Chodakowski, późniejszy archimandryta i biskup. W następnych latach dołączyli do niego kolejni ojcowie: Gabriel, Grzegorz, Jakub oraz Jerzy.

Ciekawostka

Historia małżeństwa Wołkowskich, którzy wydatnie wsparli parafię kupując parcelę z budynkiem mieszkalnym jest wspaniałym przykładem mądrości ludzkiej i wiary, która wznosi się ponad formalnymi podziałami. Pani Anna – prawosławna Rosjanka, pochodziła z zamożnej rodziny a urodziła się w dalekim Jekaterynburgu. Piotr Wołkowski zaś był mieszkańcem Supraśla wyznania katolickiego. Los i miłość połączyły ich na Syberii, gdzie p. Wołkowski został zesłany za udział w strajkach robotniczych 1905 roku. Po rewolucji bolszewickiej wyjechali z Rosji i osiedli w Supraślu, gdzie z powodzeniem prowadzili masarnię, wędzarnie, sklep i lodziarnię. Każde z nich pozostało przy swoim wyznaniu – małżeństwo zgodnie uczęszczało do cerkwi i do kościoła. W 1935 roku, kiedy nadarzyła się okazja zakupu domu na potrzeby batiuszki Aleksego – parafianie uzbierali tysiąc złotych. Potrzebne było 1500. Pozostałą kwotę pożyczyli państwo Wołkowscy, którzy pomogli też w sformalizowaniu przedsięwzięcia.

7. Zwiedzanie Supraśla. Dawny kompleks parkowy, Dom Ogrodnika (Stara Poczta), krzyż przy rzece

Za południową pierzeją zabudowań klasztornych w 2006 roku założono ogród o powierzchni 7 tyś m2. Znajdziemy tam zielnik, część kontemplacyjną oraz fontannę. Jest to tylko reminiscencja ogrodu jaki istniał przy klasztorze w drugiej połowie XVIII wieku. Warto powiedzieć o nim nieco więcej, gdyż włodarze miasta przystąpili do jego częściowego odtworzenia.

Zwiedzanie Supraśla. Ogród włoski

W 1687 roku metropolita Cyprian Żochowski wizytujący Klasztor Bazylianów w Supraślu poleca im założenie ozdobnego, ogrodu włoskiego. Czerpanie z zachodnioeuropejskich wzorców było emanacją postępującej latynizacji unitów. Oczywiście trudno sobie wyobrazić, aby wcześniej nie było żadnych ogrodów wokół klasztoru. Mogły mieć charakter naturalny – parkowy lub użytkowy. Przyroda i kontakt z naturą leżały przecież u podstaw przeniesienia monasteru z gwarnego Gródka w sam środek puszczy. Nie mamy dokładnych danych dotyczących prac wiemy natomiast, że w początkach lat 60’ XVIII wieku ogród włoski już istniał. Założenie rozciągało się prostokątnie od zabudowań klasztornych na południe aż do dzisiejszego Ratusza Miejskiego. Na tej przestrzeni nasadzono szachownicowo 24 kwatery (kwiatowe?) oddzielone alejami obsadzonymi krzewami bądź drzewami. Oś poprzeczną stanowiła rzeczka Grabówka z prostokątnymi stawami rybnymi. Centralnym punktem supraskiego ogrodu włoskiego był boskiet założony na skrzyżowaniu dwóch głównych alei – rozciągał się z niego widok na klasztor. Boskiet, czyli drzewa nasadzone w szpalerach prowadzone w formie ścian to element obowiązkowy każdego barokowego ogrodu. W drugiej połowie XIX wieku ogród włoski przekształcono w sad, ogród warzywny i park. Dziś część dawnej parceli ogrodowej należy do monasteru. Fragment z nieistniejącym boskietem (dzisiejszy Park Miejski) był własnością Zachertów, którzy podobno podarowali go miastu w latach 20’ XX wieku.

Zwiedzanie Supraśla. Dom Ogrodnika / Stara Poczta

Na wschodnim skraju ogrodu włoskiego przed 1764 rokiem wybudowano duży, drewniany dom zwany domem ogrodnika. Budowla przetrwała do naszych czasów. Pokryta pięknym dwupołaciowym dachem łamanym (tzw. polskim) pełniła nie tylko funkcję mieszkania służbowego, ale także przechowalni owoców i magazynu narzędzi ogrodowych. W źródłach czasem określa się ów dom mianem figarni co może wskazywać na funkcje oranżeryjne. Ostatnio historycy i badacze domniemują, że ogrzewana figarnia była oddzielnym budynkiem zlokalizowanym nieco na zachód od domu ogrodnika. To tam w zimnych miesiącach przechowywano drzewa figowe i inne rośliny pojemnikowe. Dom ogrodnika (a później karczma) w 1877 roku stał się stacją pocztową.

Zwiedzanie Supraśla. Krzyż nad rzeką

Oto miejsce symboliczne, tutaj zaczyna się historia prawosławnego monasteru i miasta Supraśl. Według tradycji mnisi sprowadzeni przez Aleksandra Chodkiewicza do Gródka, siedziby rodu – nie czuli się w niej dobrze. Nastawieni na kontemplację i modlitwę nie odnajdywali się gwarnym mieście. Poprosili zatem swojego dobrodzieja o zmianę lokalizacji monasteru na spokojniejszą – ten wyraził zgodę. Zatem pozostawało pytanie, gdzie osiąść? Sam Chrystus miał wskazać nowe miejsce…Mnisi położyli na wodach rzeki Supraśl drewniany krzyż z umieszczoną na nim cząsteczką relikwii Krzyża Świętego. Szli za płynącym krzyżem przez puszczańskie ostępy wierząc, że tam, gdzie się zatrzyma jest ich nowe miejsce. Stało się to na uroczysku Suchy Hrud – wśród nieprzebranych lasów u zbiegu dwóch potoków wpadających do Supraśli.

W grudniu 2003 r. na skarpie zwanej „Suchy Hrud” ustawiony został pamiątkowy, symboliczny krzyż. Jego fundatorem jest Eugeniusz Czykwin – poseł na sejm kilku kadencji, przedstawiciel społeczności prawosławnej i mniejszości białoruskiej. W maju 2004 roku, w święto Jana Teologa krzyż został wyświęcony przez prawosławnego biskupa Jakuba.

Zwiedzanie Supraśla. Wskazówki dla turystów. 

Supraśl dysponuje dużą ilością hoteli i pensjonatów warto też zwrócić uwagę na ofertę Akademii Supraskiej, która działa na terenie Monasteru. Akademię Supraską utworzyły Prawosławna Diecezja Białostocko-Gdańska, Monaster Zwiastowania Bogarodzicy w Supraślu oraz Fundacja OIKONOMOS. Jest to ośrodek oświatowo-szkoleniowy oraz centrum konferencyjne, którego celem programowym jest upowszechnianie wiedzy o duchowości, tradycji i kulturze prawosławia. Akademia Supraska prowadzi swoją działalność programową we wschodnim skrzydle zabudowań monasterskich, czyli w Pałacu Archimandrytów. Znajduje się tam imponująca aula z wyposażeniem multimedialnym, sale warsztatowe oraz reprezentacyjny refektarz.

Na parterze Akademii Supraskiej mieści się biblioteka a w niej jeden z największych w naszym regionie księgozbiorów o tematyce chrześcijańskiej (w sposób szczególny uwzględniający prawosławie).

Dolny korytarz wypełnia Galeria Stała im. Wiktora Wołkowa. Jest to 46 fotografii Supraśla i przyrody Podlasia, które przybliżają bogatą twórczość tego uznanego podlaskiego artysty-fotografika. Wiktor Wołkow (1942-2012) całe swoje życie poświęcił fotografowaniu i propagowaniu piękna podlaskiej przyrody. Był autorem dziesiątek wystaw, kilkunastu albumów i laureatem ponad 100 konkursów fotograficznych. W południowym skrzydle znajduje się Dom Pielgrzyma przystosowany także i do potrzeb osób niepełnosprawnych. 84 miejsca noclegowe czekają na pielgrzymów i turystów, którzy poszukują ciszy i odpoczynku od zgiełku współczesnego świata.

Zwiedzanie Supraśla szlakiem prawosławia. Literatura

Literatura, z której korzystałam przy pisaniu opracowania historii parafii prawosławnej i przewodnika po prawosławnym Supraślu.

1. Archimandryta Gabriel, Monaster supraski dzisiaj, w: Kościół prawosławny w dziejach Rzeczpospolitej i krajów sąsiednich, pod red. Piotra Chomika, Białystok 2000
2. Białostocczyzna, 2/34/1994, Białystok 1994
3. Bołtryk Michał, Misja ojca Mularczyka, Przegląd Prawosławny, maj-wrzesień 2011
4. Dobrowolski Radosław, Ogród włoski a kształtowanie się przestrzeni klasztoru i Supraśla w XVI-XIX w. – zarys zagadnienia, Podlaskie Zeszyty Archeologiczne, 13/2017, Białystok 2018
5. Freski supraskie. Relikty XVI-wiecznego malarstwa postbizantyjskiego w kolekcji Muzeum Ikon w Supraślu, Białystok 2019
6. Karczewski Pantelejmon, Zarys historii Parafii Prawosławnej Zwiastowania NMP i św. Jana Teologa w Supraślu, Elpis, 21/2019
7. Kierejczuk Elżbieta, Zachowane Manuskrypty ze zbiorów szesnastowiecznej biblioteki monasteru supraskiego, w: Latopisy akademii supraskiej vol. 4, Kalendarz w życiu cerkwi i wspólnoty, Białystok 2013
8. Makal Walentyna, Przed odrodzeniem supraskiego monasteru, Historia parafii prawosławnej w Supraślu w latach 1931-1984, Supraśl 2003
9. Maroszek Józef, Monografia miasta i gminy Supraśl, Supraśl 2013
10. Matus Irena, Klasztor w Supraślu (od unii do prawosławia), Acta Neophilologica, XIX (1), 2017
11. Matus Irena, Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30.XIX wieku, Białystok 2013
12. Mironowicz Antoni, O początkach monasteru supraskiego i jego fundatorach, Supraśl 2013
13. Mironowicz Antoni, Powstanie Ławry Supraskiej, Białostockie Teki Historyczne 10/2012
14. Monaster Męski Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w Supraślu, Supraśl 2009
15. Musiuk Adam, XXV lat odbudowy Monasteru Supraskiego – jego odrodzenie oraz wzrost znaczenia, Elpis 2009
16. Radziukiewicz Anna, Monaster w Supraślu, Supraśl 2015
17. Supraśl. 500 lat. Zarys dziejów 1500-200, Supraśl 2000
18. Taranta Irena, Ścieżkami supraskiego ogrodu. Ogród Saski w świetle badań interdyscyplinarnych przeprowadzonych w 2017 roku, Podlaskie Zeszyty Archeologiczne, 13/2017, Białystok 2018
19. Uścinowicz Jerzy, Ławra Supraska 1500-2014 – w stanie permanentnego niezrównoważenia. Pomiędzy destrukcją a odnowieniem, Architektura 8/2015
20. Wilczewska Beata, „Księgi pożyteczne…” Druki oficyny supraskiej. Katalog wystawy, Białystok 2019
21. Z dziejów monasteru supraskiego, Materiały międzynarodowej konferencji naukowej „Supraski monaster Zwiastowania Przenajświętszej Bogarodzicy i jego historyczna rola w rozwoju społeczności lokalnej w dziejach państwa”, Supraśl-Białystok 2005
22. Zalewski Marek, Supraśl. Klasztor, miasto, puszcza, Warszawa 2010

The post Zwiedzanie Supraśla. Prawosławie w podlaskim miasteczku. Część 2 appeared first on Bialystok Subiektywnie.

Święta na Podlasiu to nie jest typowy, turystyczny plan polskiej rodziny. Uchowaj Boże! Choć na co dzień Zenek Martyniuk przechadza się po ulicach Białegostoku i jest szanowanym mieszkańcem miasta, tłumy na Sylwestra ściąga szczęśliwie do Zakopanego nie na Podlasie. U nas w Boże Narodzenie zaznacie luzu i spokojnej, rodzinnej atmosfery. Jeżeli chcecie się zresetować, połazić po opustoszałych wioseczkach, bezkresnych przestrzeniach zasypanych (lub nie) śniegiem, tropić łosia lub żubra - zapraszamy!

Jak się okazuje główną atrakcją świątecznego wyjazdu na Podlasie może być stolica Podlasia. Białystok przystraja się co roku w urocze zimowe światełka, organizuje kameralny jarmark świąteczny oraz jak zawsze oferuje realny kontakt z podlaską wielokulturowością. Wieczorne spacery po Białymstoku ucieszą zwłaszcza dzieciaki i fanów selfie Poniżej mała próbka zimowego, bajkowego anturażu Białegostoku.

Święta na Podlasiu. Noclegi

Wybór kwatery na pobyt ma kluczowe znaczenie dla Waszego komfortu. Jest w czym wybierać!

Białystok oferuje pełną gamę możliwości: apartamenty, hotele butikowe, duże hotele sieciowe, pensjonaty, domy na wyłączność. Jeżeli zależy Wam na pełnym wyżywieniu trzeba wybrać hotel - w pierwszy dzień świąt będzie bowiem problem z otwartą restauracją na mieście. Dobrym rozwiązaniem jest też apartament z kuchnią i pichcenie we własnym zakresie. Co do lokalizacji kwatery - jeżeli w Białymstoku to tylko w okolicach centrum. Oszczędzicie sobie dojazdów, centrum nie jest zakorkowane a spacery wśród uroczych ozdób będziecie mieli na wyciągnięcie ręki.

Jeżeli jednak nie chcecie kwatery w dużym (choć uroczym mieście) - szukajcie tzw. agroturystyk w okolicznych wsiach i miasteczkach. Oczywiście Tykocin i Supraśl są optymalne lecz odległe o 30-50 km wsie dają to czego wielu z Was u nas szuka: bliskość natury, kontakt z lokalsami a jednocześnie komfort szybkiego dojazdu do miasta. Serdecznie polecam zajrzenie na grupę na Facebooku - Noclegi Turystyka Podlasie. Ogłaszają się tam właściciele kwater ale Wy też możecie zadać pytanie.

Nie liczcie za bardzo na transport publiczny w głąb Puszczy Knyszyńskiej czy Puszczy Białowieskiej. Jeżeli nie dysponujecie autem dobrym rozwiązaniem jest wypożyczenie samochodu. Wbrew pozorom nie jest to kosztowna sprawa.

Zimowe Podlasie - GALERIA

Święta na Podlasiu. Zwiedzanie

Zwiedzanie z przewodnikiem jest dobre o każdej porze roku. Zimą tym bardziej! Oszczędzicie sobie pomyłek, zamkniętych lub niedostępnych zimą miejsc a przede wszystkim przewodnik poradzi Wam gdzie i co dobrze, lokalnie zjeść.

Jak wiecie w naszym regionie jest bardzo dużo prawosławnych, którzy obchodzą święta według kalendarza juliańskiego więc przewodnicy dyspozycyjni w święta katolickie to żaden problem. Pamiętajcie jednak o tym aby ze sporym wyprzedzeniem zrobić rezerwację - każdy ma swoje plany nawet jeżeli nie organizuje świąt to odwiedza przyjaciół czy katolicką rodzinę. Niestety co roku odbieram dziesiątki telefonów i smsów z pytaniem czy pani jest dostępna dziś, jutro, pojutrze... Niestety nie! 5 dni to minimalny czas na rezerwację usługi przewodnickiej.

Wycieczki, które najczęściej rezerwują zimowi turyści weekendowi i świąteczni:

• Zwiedzanie wielokulturowego Białegostoku - max. 3 godziny,
• Białystok Żydowski - 5 godzin,
• Zwiedzanie Tykocina - 2,5 godziny, oprowadzanie po synagodze w Tykocinie jest zawarte w cenie (bilety wstępu we własnym zakresie),
• Zwiedzanie Supraśla - 2 godziny,
• Wycieczka po Krainie Otwartych Okiennic - (własnym transportem) - trwa przynajmniej 6 godzin,
• Szlak Tatarski z Supraślem (własny transport) - 6 godzin,
• Wycieczki nad Biebrzę, do Puszczy Knyszyńskiej i Białowieskiej - w zależności od warunków pogodowych i preferencji turystów od 3 do 10 godzin.
• Kulig podlaski z ogniskiem, kiełbaskami, grzańcem, bigosem - rezerwacje należy robić z dużym wyprzedzeniem - 4 godziny.

Oczywiście możecie mieć zupełnie inną potrzebę! Kirkut w Knyszynie? Krynki? Orla? Suchowola? Nadbużańskie Podlasie? Dzwońcie, na pewno coś poradzimy - tel. 504 868 400.

Nie chcesz zwiedzać z przewodnikiem? Zajrzyj do naszych poprzednich zimowych artykułów a znajdziesz więcej podpowiedzi:

5 powodów dla których warto odwiedzić Podlasie zimą,

Magia zimowego Podlasia.

ZAPRASZAMY NA PODLASIE!

Zimowe Podlasie - Galeria

The post Święta na Podlasiu. Planowanie, atrakcje, zwiedzanie. Zimowa galeria appeared first on Bialystok Subiektywnie.

⇒Polecamy nasz arcypoczytny artykuł pt. 10 miejsc do odwiedzenia w Supraślu oraz prywatne wspomnienia o dawnym Supraślu i jego mieszkańcach.⇐

Specyficzne podejście sprawia, że w publikacjach uwypukla się lub wręcz przeciwnie: pomija milczeniem pewne tematy. Społeczność żydowska w oficjalnych folderach nie jest w ogóle wspomniana (na tym blogu znajdziecie obszerny artykuł o Żydach z Supraśla). Prawosławie, od którego wszystko się tu zaczęło sprowadza się najczęściej do opisania historii kompleksu monasterskiego z naciskiem na okres unicki jako rzekomo najznamienitszy w dziejach klasztoru. Wydaje się, że brakuje w przestrzeni informacyjno-turystycznej kompleksowego opracowania na temat parafii prawosławnej i ważnych w jej dziejach miejsc. Spróbuję tę lukę wypełnić.

• Przewodnik po prawosławnym Supraślu, który czytacie powstał przy współpracy z Fundacją Oikonomos.
• Jest dostępny w formie praktycznej aplikacji o tytule Ścieżkami prawosławia. Supraśl.
• Możecie ją wykorzystać podczas swoich wędrówek. Wystarczy pobrać aplikację na telefon ze sklepu GooglePlay: POBIERZ.

Ścieżkami prawosławia. Supraśl. Przewodnik

1. Monaster w Supraślu. Historia powstania klasztoru i jego dzieje na tle zmian historycznych

Początki istnienia prawosławnego klasztoru męskiego w Supraślu wiążą się z zupełnie inną … lokalizacją. Mnisi pierwotnie przybyli do miasteczka Gródek (oddalonego od Supraśla o 30 km) – wówczas głównej siedziby wybitnego, prawosławnego rodu Chodkiewiczów. Aleksander Chodkiewicz naznaczony tragedią rodzinną był człowiekiem gorliwie wierzącym. Jego ojciec Iwan Chodkiewicz, wojewoda kijowski został wraz z żoną i dziećmi wzięty w jasyr. Ojciec zmarł w niewoli, reszta rodziny została wykupiona od Turków przez wielkiego księcia Aleksandra Jagiellończyka. Po powrocie z niewoli Aleksander Chodkiewicz gospodaruje na dziedzicznych ziemiach, ale i systematycznie powiększa swoje dobra. Jako człowiek religijny a przy tym zamożny około 1498 roku funduje klasztor. Mnisi przybywają do Gródka z Ławry Kijowsko-Peczerskiej – wśród nich są także zakonnicy z Góry Athos. Najprawdopodobniej bracia zbiegli z Kijowa przed Tatarami. Aleksander Chodkiewicz na własnej skórze zaznał tatarsko – tureckiej grozy a pozostając w kontaktach z Kijowem udzielił tamtejszym mnichom wsparcia. Ojcowie osiadłszy w dobrach Chodkiewicza prowadzili życie pustelnicze – żyli w skitach (pustelniach) ale na modlitwę przybywali do cerkwi na zamku w Gródku. Już dwa lata później mnisi proszą o zmianę lokalizacji. Nastawieni na modlitwę i kontemplację nie odnajdują się w gwarnej siedzibie możnego rodu, poza tym nadciąga wojna litewsko-moskiewska. Aleksander Chodkiewicz przychyla się więc do prośby…

Suchy Hrud, czyli początki istnienia Supraśla

Wedle tradycji nowe miejsce na posadowienie monasteru miał wskazać sam Bóg. Mnisi umieścili na rzece Supraśl drewniany krzyż z umieszczoną na nim cząsteczką relikwii Krzyża Świętego. Szli za nim przez puszczańskie ostępy wierząc, że tam, gdzie krzyż się zatrzyma jest ich nowe miejsce. Stało się to na uroczysku Suchy Hrud – wśród nieprzebranych lasów u zbiegu dwóch potoków: Brzozówki i Grabówki – wpadających do Supraśli.

Tyle legenda – a źródła? Nic pewnego w nich nie znajdziemy – jedno co wiemy to to, że mnisi prawosławni pojawili się w miejscu dzisiejszego Supraśla w początkach XVI wieku i energicznie przystąpili do budowy monasteru. Było to możliwe dzięki szczodrym fundatorom: Aleksandrowi Chodkiewiczowi i biskupowi Józefowi Sołtanowi, którzy nie szczędzili nadań i wsparcia. Monaster supraski powstawał nie tylko w środku rozległej Puszczy Błudowskiej ale i na pograniczu dwóch cywilizacji – bizantyjskiej i łacińskiej.

Jako pierwszą zbudowano cerkiew św. Jana Teologa (1501), w latach 1503-1511 wniesiono monumentalną a przy tym architektonicznie symboliczną cerkiew Zwiastowania NMP. Mniej więcej w tym czasie mnisi zmienili charakter klasztoru na wspólnotowy co znaczy, że nie mieszkali już rozproszeni w skitach. Wkrótce patriarcha Konstantynopola Joachim sankcjonuje fundację klasztoru specjalnym tomosem (dekretem). Co ciekawe w dokumencie tym wśród wielu zaleceń znalazł się nietypowy nakaz. Mnisi mieli wybierać przełożonego spośród swojej wspólnoty – w I Rzeczpospolitej taka decyzja zwykle należała do fundatorów. Patriarsze zależało więc na tym, aby Monaster w Supraślu był niezależny.

Monaster w Supraślu. Ciekawostka

Prawosławni mnisi do dziś funkcjonują wedle reguł spisanych przez Świętego Bazylego Wielkiego (329-379), który zalecał im życie we wspólnocie, posłuszeństwie, ubóstwie, czystości, pracowitości, modlitwie i miłości braterskiej. Dodatkowo każdy monaster w zależności od miejsca, gdzie się znajduje kształtuje swoje zasady – inaczej się żyje w mieście, na wsi czy na pustyni… Cerkiew prawosławna nie zna pojęcia kongregacji zakonnej. Zakon Bazylianów powstał w czasach unickich a został zatwierdzony przez papieża Benedykta XIV w 1744 roku – to właśnie owi grecko-uniccy bracia byli nazywani bazylianami. Nazywanie monasteru „pobazyliańskim” to nieprawdziwa jednoznaczność – nie uwzględnia pierwszych 135 lat jego istnienia.

Monaster w Supraślu. Rozkwit

Monaster w Supraślu w stosunkowo krótkim czasie stał się ważnym ośrodkiem kultu religijnego, ławrą (odpowiednik opactwa), ośrodkiem kulturalnym i potęgą gospodarczą. Utrzymywał kontakty z innymi prawosławnymi ośrodkami duchowymi m.in. na Bałkanach. Był jednym z najważniejszych monasterów prawosławnych w I Rzeczpospolitej. Lata jego świetności przypadły na czas, gdy archimandrytą (odpowiednik opata) był Sergiusz Kimbar (1523-1565).

Osada i folwark klasztorny

Nadane klasztorowi obszary leśne, łąki, pastwiska oraz wsie z browarami, młynami i innymi zakładami zasilały monasterski skarbiec. Pozwoliło to na rozbudowę i pokrycie cerkwi Zwiastowania freskami, budowę cerkwi Zmartwychwstania z katakumbami oraz rozbudowę gospodarstwa a co za tym idzie osady przyklasztornej. Powstały stawy rybne, uregulowano bieg rzeki tworząc tzw. Supraski System Wodny kluczowy dla dalszego rozwoju osady. Z biegiem lat wokół klasztoru powstały: młyn, browar, piekarnia, cegielnia, tartak, garncarnia, papiernia, kaflarnia oraz folusze i warsztaty sukiennicze.

Monaster w Supraślu. Biblioteka i skarbiec

Od początku istnienia monasteru znajdowała się w nim niezwykła świętość: cząstka Krzyża Świętego. Tylko najważniejsze ośrodki mogły taką relikwią poszczycić. Istnieją też przekazy o przechowywanym w Supraślu judaszowym srebrniku. Z całą pewnością w kolejnych latach fundatorzy i znamienici goście regularnie i hojnie obdarzali supraski klasztor. Zapełniał się skarbiec i biblioteka, która już w 1557 roku liczyła 129 ksiąg. Pod koniec życia archimandryty Sergiusza Kimbara było to 209 pozycji w różnych językach. Wśród nich Kodeks Supraski – od 2007 roku na liście UNESCO, bezcenny XI-o wieczny zabytek piśmiennictwa słowiańskiego, który został zabrany z Supraśla w XIX wieku. Księgi na rzecz monasteru podarowali m.in. Aleksander Chodkiewicz, biskup smoleński Józef Sołtan, Królowa Helena – wdowa po królu Aleksandrze Jagiellończyku oraz Katarzyna Wiśniowiecka

Na terenie klasztoru oprócz biblioteki funkcjonowało skryptorium. Mnisi nie szczędzili czasu i środków na nabywanie, przepisywanie i wytwarzanie własnych, często polemicznych ksiąg. Obok prostych powstawały ozdobne kodeksy nierzadko w bogatych oprawach. Rękopisy z Supraśla rozpowszechniano nie tylko na terenie Korony i Litwy – trafiły na Górę Atos, do Serbii, Bułgarii, Mołdawii i w wiele innych miejsc.

Bibliotekę supraską odwiedzali działacze religijni, polityczni, historycy oraz filozofowie. Zgromadzone tu liczne manuskrypty i latopisy wprawiły w podziw samego króla Zygmunta Augusta, który odwiedził klasztor w 1543 roku. Wartość zgromadzonego zbioru wymagała ochrony. W 1568 powstał statut i zabroniono wynoszenia dzieł poza mury klasztorne. Okazało się to niestety nieskuteczne… W XIX wieku księgi systematycznie wyprzedawano lub wywożono z Supraśla. Niektóre przetrwały i do dzisiaj są ozdobą wielu bibliotek.

Monaster w Supraślu. Irmologion Supraski

Irmologion to cerkiewna księga liturgiczna, zawierająca teksty śpiewane na nabożeństwach. Irmologion supraski powstał w latach 1598-1601 a jego autorem był utalentowany śpiewak z Pińska – Bogdan Onisimowicz. Zapisał on na 700-set stronach, w formie nutowo-liniowej pełen cykl cerkiewnej muzyki liturgicznej. Dzieło to w tej chwili znajduje się w Bibliotece Akademii Nauk Ukrainy, gdzie trafiło po wielu zapewne perypetiach. Najprawdopodobniej Onisimowicz (który nie był mnichem a tylko najemnym chórzystą) wywiózł Irmonologion z Supraśla po tym jak w 1630 roku popadł w konflikt z opiekunem monasteru, Krzysztofem Chodkiewiczem i został wypędzony. Irmologion supraski jest dziełem wybitnym, porównywanym z najznamienitszymi znanymi rękopisami nutowymi. Muzykę z tej unikatowej księgi wykonuje się i wydaje na całym świecie.

Monaster w Supraślu. Ikona

Najważniejszą, szczególnie czczoną supraską ikoną była kopia smoleńskiej Ikony Matki Bożej (w typie Hodegetrii). W 1503 roku podarował ją monasterowi biskup smoleński Józef Sołtan. Wizerunek znacznych rozmiarów (2,38 x 1,28 metra) znajdował się pierwotnie w cerkwi św. Jana Teologa, ale po pożarze świątyni obraz otrzymał wysadzaną kamieniami ryzę i znalazł się w cerkwi Zwiastowania. Ikona Matki Bożej Supraskiej zasłynęła cudami, była celem pielgrzymek nie tylko ludności prawosławnej, ale i katolickiej. Niestety najświętsza supraska ikona została wywieziona w czasie bieżeństwa i zaginęła w zawierusze I wojny światowej. Dziś wierni modlą się do jej kopii z końca XIX wieku. Warto dodać, że nie zachowały się także dwie inne ważne ikony podarowane klasztorowi w XVI wieku: Matki Bożej Umilenije – dar Królowej Heleny oraz Chrystusa Zbawiciela dar biskupa Sołtana.

Unia Brzeska i jej wpływ na dzieje klasztoru

Unia Brzeska, czyli postanowienia soboru, który zebrał się w 1596 roku w Brześciu miały ogromny wpływ na dzieje klasztoru i prawosławia jako takiego na terenach I Rzeczpospolitej. Tematu nie należy unikać choć jest trudny, dla niektórych bolesny i zawsze naznaczony indywidualnym podejściem. W tym miejscu nie mamy czasu na polemiki historyczne. Chcemy przedstawić w (ogromnym zresztą) skrócie jak dziś świadomi wyznawcy prawosławia na Białostocczyźnie postrzegają to zagadnienie w kontekście monasteru supraskiego.

Unia Brzeska została podpisana czy też ustanowiona przez część hierarchów prawosławnych, skuszonych oferowanymi przez przedstawicieli kościoła katolickiego godnościami i łaskami. Kontekst jest oczywiście znacznie szerszy, należy wziąć pod uwagę naciski ze strony władcy, którym był wówczas znany ze swej katolickiej pobożności Zygmunt III Waza.

O co chodziło? To bardzo proste – o uznanie papieża za głowę Kościoła Prawosławnego w Rzeczpospolitej i przyjęcie dogmatów katolickich. Przy tym, co bardzo sprytne w cerkwiach miała być zachowana oprawa i ryt bizantyjski. Mówiąc wprost… podporządkowanie się papieżowi w taki sposób, aby masy modlące się w cerkwiach nie zorientowały się jak ogromna w istocie zmiana zaszła. Przecież ani we wnętrzu świątyni, ani w języku ani nawet w przebiegu liturgii niewiele się nie zmieniło… Autorami podstaw ideowych tego pomysłu byli katoliccy Jezuici. Zmiany wprowadzano bardzo powoli acz skutecznie. W ich efekcie już w XVIII wieku na wyposażeniu podlaskich cerkwi znalazły się typowe dla katolickich kościołów… ambony, monstrancje, figury, obrazy zamiast kanonicznych ikon, brakowało ikonostasów. Po kasacie postanowień Unii Brzeskiej w 1839 roku nawet papież nie protestował zbyt gwałtownie – realia panujące na ziemiach etnicznie białorusko-ukraińskich były dobrze w Watykanie znane. Eksperyment choć gorliwie wprowadzany nie powiódł się. Aktualny stan rzeczy na południowo-wschodniej Białostocczyźnie jest tego żywym dowodem. Monaster w Supraślu i cerkiew prawosławna maja się dobrze, unia pomimo prób jej restytucji w międzywojniu nie znalazła tu wyznawców.

Warto zacytować słowa kanclerza WKL, jednego z twórców Unii Brzeskiej Lwa Sapiehy, które prywatnie skierował do biskupa połockiego Kuncewicza a które okazały się prorocze:

„Świętości Waszeci, jak rozumiesz pozwala Wam łupić schizmatyków i obcinać im głowy i Ewangelia uczy zupełnie czego innego. Ta unia wywołała wielkie nieszczęście. Unia nie przyniesie radości, jeno samą niezgodę, kłótnie, zamieszanie. Byłoby o wiele lepiej, gdyby ona nigdy nie miała miejsca wśród nas. Strzeżmy się, by ta unia nie stała się Twej i naszej zguby przyczyną”

Monaster w Supraślu w czasach Unii Brzeskiej

W 1596 roku archimandrytą monasteru supraskiego był Hilarion Massalski. Na soborze brzeskim przeciwstawił się unii z Rzymem i nie zgodził się na podporządkowanie klasztoru unickiemu metropolicie. Ogromne dobra monasterskie były łakomym kąskiem, naciski nie ustawały. W 1614 roku następca Massalskiego ulega i podpisuje łacińskie wyznanie wiary. Rozpoczyna się okres unicki w dziejach monasteru, który ostatecznie podporządkowano regule bazyliańskiej w 1635 roku. Zakorzeniona tradycja prawosławnego monastycyzmu choć zewnętrznie widoczna przez kolejne dziesięciolecia była systematycznie wypierana. Celem Bazylianów (wśród których była rzymskokatolicka szlachta) była latynizacja a następnie polonizacja cerkwi unickiej. Można sobie zadać pytanie, dlaczego katolicy wstępowali do unickiego zakonu, przechodzili na unicki obrządek? Jak wyjaśnia Irena Matus badaczka unii brzeskiej, była to najszybsza droga do kariery. Bazylianie obsadzali najważniejsze urzędy Cerkwii unickiej, dysponowali ogromnymi dobrami, oświatą, byli wspierani przez państwo.

Prawosławna optyka, czyli mistycyzm religii wchodu nie idzie w parze z pragmatyzmem kościoła zachodniego. Oceny są jednoznaczne: w czasach unickich nastąpiło znaczne zubożenie monastycyzmu i upadek wschodniej duchowości. Klasztor supraski stał się jednym z wielu zakonów bazyliańskich, stracił swoje znaczenie jako wiodący ośrodek myśli religijnej. W XVIII wieku był głównie siedzibą unickiego biskupa z dobrze prosperującą drukarnią i dochodowym majątkiem. Dzięki temu zresztą wybudowano okazały pałac archimandrytów, bramę z dzwonnicą, założono imponujący ogród włoski a w cerkwi Zwiastowania zainstalowano przepiękny, rzeźbiony, barokowy ikonostas. Najwybitniejszym archimandrytą w czasach unickich był Leon Kiszka, który sprawował tę godność w latach 1708-1728.

Drukarnia (1695-1803)

Kościół unicki potrzebował setek ksiąg różnego rodzaju, brakowało bowiem druków cyrylickich zgodnych z nauką Kościoła katolickiego. Potrzebne były księgi liturgiczne, podręczniki, modlitewniki itd. Pierwotnie drukarnia unicka powstała w Wilnie w 1692 roku, ale już kilka lat później przeniesiono ją do Supraśla. Pierwszą księgą wytłoczoną w całości w oficynie supraskiej był Żywot św. Onufrego. W sumie przez 108 lat istnienia drukarni wyszło z niej 528 tytułów w tym 89 wydań cyrylickich. Księgi były oprawiane w malowane na czerwono, wyprawiane skóry zwierzęce co przydawało im wartości. Nakłady wahały się od 1000 do nawet 1500 egzemplarzy. Odbiorcami książek z Supraśla byli unici, starowiercy oraz rzymscy katolicy na terenach dzisiejszej Litwy, Łotwy, Mołdawii, Rosji, Ukrainy, Białorusi i innych krajów. Oprócz ksiąg religijnych z oficyny supraskiej wychodziły też tytuły świeckie. W Supraślu m.in. drukowano poezje oświeceniowe, libretta oper, dziś powszechnie znane „Pieśni nabożne” Franciszka Karpińskiego czy „Przestrogi dla Polski” Stanisława Staszica. Po raz pierwszy w języku polskim ukazały się tu „Podróże kapitana Guliwera” J.Swifta.

Pałac Archimandrytów / Pałac Opatów/ Dzwonnica

W miejscu, gdzie dziś wznosi się Pałac Opatów, na wysokiej skarpie o walorach widokowych w połowie XVI wieku mieścił się podpiwniczony budynek a w nim refektarz, spiżarnie oraz klasztorna kuchnia (dzieło Koszkina budowniczego wileńskiego). W latach 1722-1745 na istniejącej już konstrukcji nadbudowano wysoki pałac. Jest to budowla manierystyczna, na planie prostokąta, od strony rzeki zamykają ją dwa ryzality pomiędzy którymi znajduje się loggia. Wnętrza mają układ amfiladowo – korytarzowy a na wprost od wejścia znajduje się trzykondygnacyjna kaplica pałacowa. Ponadto w pałacu znajdowały się pokoje i sypialnia opata, dwie biblioteki, refektarz, magazyny, karcer i pomieszczenia gospodarcze. Dziś w Pałacu Opatów mieści się Muzeum Sztuki Drukarskiej i Papiernictwa, które jest poniekąd kontynuatorem tradycji – to tutaj bowiem przez ponad 100 lat działała bazyliańska drukarnia. W XIX wieku pałac stał się rezydencją rodziny Zachertów, którzy otoczyli go istniejącym do dziś ogrodzeniem z ozdobnymi bramami. Po wojnie pałac był w opłakanym stanie – został udanie odbudowany i odrestaurowany. W pomieszczeniach Pałacu Opatów od 2006 roku funkcjonuje niezwykle popularne Muzeum Ikon zaś od 2014 roku Akademia Supraska prowadząca Dom Pielgrzyma oraz działalność edukacyjną i wystawienniczą.

Całości XVIII–wiecznej, barokowej kompozycji klasztoru dopełniła wzniesiona w 1752 roku brama – dzwonnica przypominająca łuk triumfalny. Jej poprzedniczka: budowla z 1697 roku spłonęła w 1702. Do pierwszej wojny światowej na bramie znajdowały się 4 dzwony w tym jeden o imponującej wadze 2,5 tony. Od 2010 roku, w okresie paschalnym odbywa się tutaj Festiwal Cerkiewnego Dzwonienia „Obwieszcza, wychwala, nawołuje”. Wówczas z bramy płyną niezwykłe dźwięki 10-u dzwonów, którymi poruszają uczestnicy konkursu: amatorzy i profesjonaliści.

Barokowy ikonostas

Nowy, barokowy ikonostas do Cerkwi Zwiastowania został zamówiony w czasach archimandryty Nikodema Szybińskiego. Powstawał w latach 1640-43 i był arcydziełem sztuki snycerskiej. Z 1829 roku pochodzi taki oto opis: „Ikonostas o trzech kondygnacjach, pięknej snycerskiej roboty, filarami, kapitelami, gzemsami, pilastrami, aniołkami, wazonami i rozmaitą gustowną sztukaterią ozdobiony, cały suto wyzłacany” Co ciekawe owo cudo zostało zamówione w Gdańsku i przetransportowane statkami do portu w Tykocinie a stamtąd podwodami do Supraśla. Wspaniały ikonostas został bestialsko porąbany i spalony przez okupujących Supraśl Sowietów.

Schyłek świetności

Wraz z upadkiem I Rzeczpospolitej upadał też Monaster w Supraślu. Za czasów pruskich (1795-1807) dawne nadania klasztorne zsekularyzowano, a mówiąc wprost skonfiskowano na rzecz państwa. Zamknięto dochodową drukarnię. Monaster przez wieki bogato uposażony powoli popadał w ubóstwo, zabudowania w tym cerkwie, w ruinę. W czasach zaboru rosyjskiego kryzys finansowy jedynie się pogłębia. W latach 30’ XIX wieku część zabudowy klasztornej zaczyna dzierżawić Fryderyk Wilhelm Zachert, zdecydowany wróg braci zakonnej, dochodzi nawet do aktów przemocy. Pod koniec XIX wieku za czasów archimandryty Mikołaja Dołmatowa udaje się nieco podźwignąć cerkiew Zwiastowania, ale najgorsze miało dopiero nadejść.

Bieżeństwo i I wojna światowa pozbawiły monaster w Supraślu jego największych świętości – ikony, najcenniejsze księgi, utensylia. Wywiezione w głąb Rosji zaginęły. W międzywojniu mnichów prawosławnych wypędzono z zabudowań klasztornych, które zostały wydzierżawione katolickim Salezjanom.

2. Dzieje parafii prawosławnej w Supraślu

Choć monaster istniał w tym miejscu od 1500 roku to parafia prawosławna w Supraślu powstała dopiero w 1800 roku. Do czasu rozwoju przemysłu i rozbudowy miasteczka przez Fryderyka Wilhelma Zacherta osada przymonasterska liczyła maksymalnie 200 osób. W 1910 roku były to już 3272 osoby! W czasach gwałtownego rozwoju włókiennictwa, czyli po 1831r prawosławni stanowili w miasteczku mniejszość. W 1849 roku parafię całkowicie zlikwidowano a wierni zostali przydzieleni do okolicznych parafii w Wasilkowie, Dojlidach, Ostrowie i Sokółce. Monaster w Supraślu pozostawał w stagnacji, wiekowe budowle niszczały, legendarne freski pobielono, regularnie uszczuplano zbiory biblioteczne. Przełom nastąpił w 1881 roku, kiedy to archimandrytą (przełożonym) monasteru został Mikołaj Dołmatow. Uznaje się, że to on uratował klasztor: wybudował nową cerkiew św. Jana Teologa, odnowił życie monastyczne, założył nowy cmentarz w Podsupraślu gdzie wybudowano cerkiew św. Jerzego oraz podźwignął z ruiny stare zabudowania klasztorne.

Niebagatelną rolę w tym czasie odgrywało założone w 1893 roku, supraskie Bractwo Zwiastowania NMP. Było to stowarzyszenie, którego głównym celem było umacnianie ducha prawosławia wśród okolicznej ludności oraz wspomaganie monasteru. Stowarzyszenie zrzeszało tak duchownych jak i świeckich, początkowo liczyło 68 członków a w 1900 roku było to 450 osób. Jego honorowymi członkami zostali m.in. arcybiskup litewski i wileński Donat czy gubernator grodzieński. Bractwo Zwiastowania szerzyło oświatę i służyło pomocą na różnych płaszczyznach. Prowadzono kursy śpiewacze oraz wydawano książki i czasopismo o tematyce społeczno-religijnej. W 1910 roku przy monasterze otwarto lecznicę. Wybuch pierwszej wojny zakończył ten etap rozwoju parafii prawosławnej w Supraślu. W 1915 roku większość prawosławnych wiernych opuściła swoje domy udając się na wymuszoną tułaczkę w głąb Rosji zwaną bieżeństwem. Wyjechali też suprascy mnisi zabierając ze sobą co najcenniejsze, w tym słynącą łaskami ikonę Matki Bożej – jej dalsze losy do dziś nie są znane. Powroty z ogarniętej rewolucją i wojną domową Rosji były rozciągnięte w czasie: trwały do 1922 roku. Tysiące ludzi nie przeżyło bieżeństwa, spośród mnichów wrócili tylko dwaj, pozostałych prawdopodobnie rozstrzelali bolszewicy.

Monaster w Supraślu w wolnej Polsce

Prawosławni wracali do swoich domostw i wsi, które od 1918 roku znajdowały się na terytorium odrodzonej Rzeczpospolitej. Niestety nowe państwo obrało ostry kurs wobec mniejszości: polonizacja ludności prawosławnej m.in. poprzez odbieranie świątyń stała się faktem także w Supraślu. Pomimo pozwów, pism i skarg płynących od prawosławnych mieszkańców do władz państwowych zamknięto i zapieczętowano cerkiew Zwiastowania NMP, nie pozwolono użytkować cerkwi św. Jana Teologa, zaś stary cmentarz prawosławny z cerkiewką św. Pantelejmona został przejęty przez parafię rzymskokatolicką. W maju 1924 roku z monasteru siłą usunięto ostatniego mnicha. Wkrótce przejęte przez mienie państwowe zabudowania monasterskie zaczynają dzierżawić i użytkować katoliccy Salezjanie (prowadzą Dom Dziecka dla chłopców) zaś cerkiew Zwiastowania zostaje wyświęcona na kościół. Wojewoda zezwolił prawosławnym jedynie na użytkowanie małej, cmentarnej cerkwi św. Jerzego pomimo faktu, że supraska społeczność liczyła w 1922 roku 2235 osób. Wierni należeli do parafii w Wasilkowie, ale na ich prośbę w 1931 roku, na stałe do filii w Supraślu został oddelegowany ks. Aleksy Mularczyk (1894-1970). Spór sądowy o monaster pomiędzy Salezjanami a cerkwią prawosławną nie został rozstrzygnięty do wybuchu II wojny światowej.

Monaster w Supraślu. Czasy wojny i powojenne

Zawierucha wojenna niestety przynosi zabudowaniom monasterskim niemal całkowitą zagładę: cerkwie są przez sowieckich okupantów profanowane, plądrowane i dewastowane a wreszcie najstarsza i najcenniejsza świątynia Zwiastowania NMP zostaje wysadzona przez Niemców 23 lipca 1944 roku. W czasach okupacji niemieckiej o. Mularczyk wyjednuje możliwość korzystania z cerkwi św. Jana Teologa. Natomiast lata 1944-45 to zaognienie konfliktu z Salezjanami:

„Zabranie świątyń́ to nie jedyne środki terroru, jakich używano na prawosławnych mieszkańcach Supraśla. Wychowankowie prowadzonego przez Salezjanów zakładu opiekuńczo-wychowawczego starali się̨ zastraszyć́ prawosławnych obrażając ich, obrzucając kamieniami czy wybijając okna w cerkwi i domu mieszkalnym, o czym pisze w korespondencji o. Mularczyk (Archiwum Monasteru). W maju 1945 r. zamordowanych zostało troje młodych ludzi, posądzonych o sympatie komunistyczne. Dwa tygodnie później zabito także rodziców jednego z nich. Bandyci planowali także zamordować́ synów o. Mularczyka, lecz ci zostali ostrzeżeni i zdołali uciec (Makal, 2003, s. 52-53). Wkrótce napadnięci zostali mnisi zamieszkujący dom przy cerkwi św. Jana Teologa. Sprawcy wypędzili ich z budynku, który szybko przejęli księża Salezjanie.” (Zarys historii Parafii Prawosławnej Zwiastowania NMP i św. Jana Teologa w Supraślu. P. Karczewski, w: Elpis nr 21, 2019, s.103)

Choć Salezjanie wrócili do monasteru nie zostali tam długo – ich umowa dzierżawna skończyła się w 1948 roku. Wkrótce właścicielem monasterskich zabudowań́ został Ośrodek Szkolenia Kadr Mechanizacji Rolnictwa. Prawosławnym odebrano więc położoną na terenie monasteru cerkiew św. Jana, ponownie mogli korzystać wyłącznie z cerkwi cmentarnej w Podsupraślu. W lipcu 1957 roku rozpoczęła się … rozbiórka cerkwi św. Jana Teologa. O. Mularczyk bił na alarm, interweniowano u szczytów władz państwowych. Pod koniec 1957 r. zrujnowaną cerkiew św. Jana Teologa ostatecznie zwrócono prawosławnym. Nastały spokojniejsze choć bardzo pracowite lata, w których proboszcz nie tylko wykonywał swoją posługę, ale także wiele prac remontowych. Niezwykle zasłużony dla podtrzymania prawosławia w Supraślu o. Aleksy Mularyczyk zmarł w wieku 76 lat w grudniu 1970 roku. Jego następcą został ks. Aleksander Makal, który przybył do Supraśla w sierpniu 1971 roku. Nowy proboszcz pieczołowicie dbał o życie duchowe supraskich parafian oraz remontował dom parafialny i cerkwie. Parafia kwitła – w latach 1971-1984 ks. Makal ochrzcił 280 dzieci, udzielił 121 ślubów i pochował 200 osób. Tylko na klasztornym dziedzińcu ruina wysadzonej cerkwi Zwiastowania NMP zarastała trawą…

Odrodzenie życia monastycznego, odbudowa cerkwi Zwiastowania NMP

Wszystko się zmieniło w 1981 roku, kiedy to nowym ordynariuszem diecezji białostocko-gdańskiej został biskup Sawa. Natychmiast przystąpił do działania – jego celem było przejęcie ruin świątyni i jej rekonstrukcja. Wokół odbudowy cerkwi mieli się zjednoczyć wszyscy prawosławni mieszkańcy Polski. 3 czerwca 1984 r. położono kamień węgielny pod cerkiew Zwiastowania NMP. Przybyli pielgrzymi z całego kraju, ich liczbę oszacowano na 10 tysięcy. Gościem honorowym był rumuński metropolita Oltenii Nestor. W 1984 roku do Supraśla przybywa hieromnich Miron Chodakowski, zostaje nowym wikariuszem erygowanej parafii zakonnej oraz Domu Zakonnego. Odrodzenie życia monastycznego staje się faktem. Monasteru w Supraślu jest oficjalnie restytuowany w 1989 roku. Bracia, póki co zamieszkują w domu parafialnym przy ul. 3 maja w Supraślu. Równolegle trwają starania o uznanie prawa własności do cerkwi, zabudowań monasterskich oraz katakumb. Sprawa Supraśla dociera nawet do Papieża Jana Pawła II. Po latach starań Monaster w Supraślu został oficjalnie przekazany prawosławnym 28 lutego 1996 roku. Technikum mechanizacji rolnictwa opuszcza budynki klasztorne we wrześniu tego roku. Do monasteru wracają mnisi. Rozpoczynają się żmudne prace remontowe, trwa odbudowa monumentalnej cerkwi Zwiastowania NMP. 19 maja 1999 roku budowlę zwieńczył pozłacany krzyż. Wyświęcenie świątyni miało miejsce 27 czerwca 2021 roku. Poniżej obejrzycie zdjęcia z jej wnętrza.

Ścieżkami prawosławia. Supraśl. Koniec części 1.

• W części drugiej przewodnika przedstawię pozostałe supraskie obiekty związane z prawosławiem a także podstawową literaturę na której bazowałam przygotowując tekst.
• Za pomoc w uzyskaniu materiałów i konstruktywną krytykę dziękuję pani Magdalenie Żdanuk oraz o. Jarosławowi Jóźwikowi.
• Maćkowi Miłaszewskiemu (Dron Zone) dziękuję za zdjęcia Supraśla z lotu ptaka a mojemu koledze przewodnikowi – Adamowi Szepielowi dziękuję za pierwszą recenzję tekstu.

The post Monaster w Supraślu. Dzieje klasztoru oraz przewodnik po prawosławnym Supraślu. Część 1 appeared first on Bialystok Subiektywnie.

Święte źródła. Część 2

6. Knorydy. Kaplica Matki Bożej Wszystkich Strapionych Radość

Jadąc krajową dziewiętnastką z Bielska Podlaskiego w kierunku Siemiatycz rozglądajcie się bacznie. Po prawej stronie, wsród łąk, tuż przed wjazdem do wsi Knorydy złocą się krzyże prawosławnej kapliczki. Na pierwszy rzut oka widać, że to obiekt nowy. Kolory jeszcze nie wypłowiały, deski pomostów nietknięte zębem czasu… ale obok chylą się ku ziemi stareńkie, zmurszałe krzyże… Co tu się stało?

Dzieje źródełka, które bije pod współczesną cerkiewką giną w mrokach historii. Wieś istniała już w początkach XVI wieku. Wiemy napewno, że w XIX wieku do krynicy w Knorydach przyjeżdżało wielu cierpiących pątników, którzy zostawiali przy źródle kule i inne dowody uzdrowień. Od dawien dawna leży tu kamień na którym widoczny jest ślad przypominający odcisk ludzkiej stopy…

W 1872 roku nad studnią wybudowano kaplicę, która choć wielokrotnie remontowana dotrwała do 2016 roku. W nocy z 31 lipca na 1 sierpnia 2016 roku, ku rozpaczy mieszkańców okolicznych wsi cerkiewka wraz z całym wyposażeniem, ikonami i wotami doszczętnie spłonęła. Pod koniec 2017 roku złapano sprawców – jak zeznali dwaj młodzi panowie – szukali pieniędzy na alkohol. Znaleźli je w skarbonce przy kapliczce – było to bagatela – 20 zł! Aby zatrzeć ślady kradzieży budyneczek podpalili. Niespełna rok po pożodze, wysiłkiem miejscowego batiuszki i parafian wybudowano i wyświęcono nową kaplicę. Co ciekawe miejscowi wierzą, że w przeszłości dzięki orędownictwu Matki Bożej wieś była chroniona przed wojennymi pożarami. Knorydy ocalały gdy płonęły okoliczne wsie: Mokre, Dubiażyn, Stara Wieś.

Knorydy możesz odwiedzić zawsze…

Uroczyste nabożeństwo w Knorydach odbywa się w 10 piątek po Wielkanocy. Tego dnia przybywają tu wierni z całej parafii Boćki choć nie tylko oni… Poranna, pierwsza św. Liturgia odprawiana jest w kapliczce, a druga w cerkwi cmentarnej. Następnie odbywa się „krestny chod” czyli procesja do kapliczki przy cudownym źródełku. Jednak nie musicie czekać na święto, możecie tu wstąpić zawsze – woda jest wyprowadzona na zewnątrz i płynie przez okrągły rok, zresztą nie zamarzała nawet w czasach gdy zimy były siarczyste. Znawcy radiestezji twierdzą, że kapliczka w Knorydach leży na przecięciu trzech stref geomantycznych a miejsce to charakteryzuje się niezwykle silnym promieniowanium Bovisa.

7. Gredele. Prawosławna Kaplica św. Jerzego i źródełko

Gredele są dziś bardzo znane. Wszak to tutaj urodził się gwiazdor disco-polo Zenon Martyniuk. Nas oczywiście interesuje miejscowe źródełko – jedno z młodszych jeżeli chodzi o historię uzdrowień na Podlasiu. Choć wieś istniała już przed 1576 rokiem to jednak woda z leśnej krynicy ujawniła swoją uzdrawiającą moc w międzywojniu…

„…jeden z mieszkańców Gredel, imieniem Hawryił, był ciężko chory. W czasie snu miał usłyszeć głos, by poszedł do pobliskiego lasku, a tam zobaczy źródełko. Zgodnie z wolą głosu uczynił to, umył się tą wodą i poczuł się uzdrowiony. Na znak wdzięczności źródełko obłożył deskami i ustawił krzyż. Szybko wieść o tym rozniosła się po okolicy i wokół studzienki przybywało coraz więcej krzyży na znak wdzięczności od osób tu przychodzących.” (Grzegorz Sosna, Święte miejsca i cudowne ikony Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie, Białystok 2001, s. 51)

W latach 40′ XX wieku studnię ocembrowano zaś ze względu na frekwencję podczas uroczystych nabożeństw zaistniała potrzeba wybudowania nowej, większej kaplicy. Wyświęcono ją w 1993 roku. Pielgrzymi zjeżdżają do Gredel 6 maja (św. Jerzego), w dniu Ikony Matki Bożej Kazańskiej (4 listopada) oraz w trzeci dzień św. Trójcy. Warto odwiedzić to miejsce: pięknie usytuowane z zawsze otwartą studnią – można nabrać wody. Jeżeli się zdecydujecie na mikrowyprawę do Gredel to zapytajcie miejscowych o drogę do źródełka. Nie jest łatwo je znaleźć!

8. Koterka / Tokary. Cerkiew Ikony Matki Bożej „Wszystkich Strapionych Radość” oraz święte źródełko

Oto miejsce, które okrzyknięto jednym z najbardziej magicznych na Podlasiu. Faktycznie – uroczysko Koterka robi wrażenie. Po pierwsze jedzie się tam dość długo przez coraz gęstszy, niepokojący las. Wreszcie naszym oczom ukazuje się … szlaban graniczny. Jesteśmy na granicy z Białorusią ale po lewej stronie roztacza się piękny widok – błękitna, strzelista cerkiewka na tle zielonej ściany lasu. Położona na bagnie, otoczona starymi krzyżami. Tak – tego szukacie na Podlasiu! Historia miejsca jest o tyle ciekawa, że wiąże się z naszą aktualną bolączką – epidemią oraz … z wytyczaniem wschodniej granicy Polski po II wojnie światowej. Zacznijmy od mitu założycielskiego czyli od legendy o tym jak się to wszystko zaczęło.

Proboszcz okolicznych Tokar postawił krzyż w miejscu wskazanym przez Eufrozynę a przepowiednia szybko się spełniła, epidemia przyszła już w 1853 roku. Wieść o zdarzeniu szybko się rozniosła. Kiedy choroba zaczęła zbierać żniwo do krzyża w sercu lasu przybywali pielgrzymi zanosząc modły. Wielu z nich w cudowny sposób odzyskiwało zdrowie. W krótkim czasie uroczysko odwiedziły tysiące pątników… Tymczasem carska władza państwowa jak i duchowna nie miała zamiaru dawać wiary w objawienie i uzdrowienia. Zastosowano kary finansowe za szerzenie herezji a całą sytuację miała wyjaśnić specjalnie powołana komisja.

Święte źródła zwykle istniały od zawsze w tym przypadku …

Krzyż ustawiony w miejscu objawienia z odgórnego polecenia przeniesiono na cmentarz. W niedługim czasie w tym samym miejscu wybiło… źródełko. Potraktowano to jako kolejny znak, wzmogły się pielgrzymki, pojawiły kolejne uzdrowienia – ludzie gromadzili się w Koterce zwłaszcza w Święto Trójcy. Proboszczowie parafii Tokary z czasem rozpoczęli zabiegi w efekcie których w 1909 położono kamień węgielny pod budowę cerkwi. Z całego imperium zaczęły spływać datki. Cerkiew wybudowano bardzo szybko – konsekracja miałam miejsce 29 lipca 1912 roku. Ranga cerkwi i źródełka Koterka w parafii Tokary rosła w międzywojniu – odwiedził ją nawet Metropolita Dionizy co było wielkim wyróżnieniem. Jednak tamten świat definitywnie odszedł wraz z II wojną światową.

Wieś Tokary została przecięta nową, powojenną granicą. Rozdzielono rodziny i parafię. Cerkiew parafialna została po stronie białoruskiej zaś uroczysko Koterka po stronie polskiej. Jednocześnie rzeszom wiernych ze wschodu odcięto możliwość pielgrzymowania do świątyni z cudowną ikoną i źródełkiem. Mimo odosobnienia, niejako porzucenia na skraju świata Koterka przyciąga turystów i pielgrzymów. Można się o tym przekonać w trzecim dniu obchodów prawosławnego Święta Trójcy.

Wybierasz się na Nadbużańskie Podlasie? Szukasz informacji na temat tego pięknego obszaru?

Koniecznie zajrzyj do naszego przewodnika: TUTAJ. Znajdziesz w nim najpotrzebniejsze informacje, listę miejsc do odwiedzenia – słowem 15 powodów dla których musisz pojechać na Nadbuże.

9. Studzieniczna. Katolickie Sanktuarium Maryjne oraz studnia z cudowną wodą

Ponieważ Studzieniczna jest od 1973 roku częścią Augustowa opisywaliśmy ją w naszym (arcy zresztą popularnym) przewodniku po tym mieście (TUTAJ). Już sama nazwa dawnej wsi i wysepki jasno wskazuje na istniejące tutaj od zarania źródło. W XVIII wieku na wyspie osiadł pustelnik, Wincenty Murawski. Obok krynicy wybudował kapliczkę zaś z Rzymu przywiózł obrazy do tutejszego kościoła. Obiektem kultu jest słynący łaskami obraz Matki Boskiej Studzieniczańskiej – Matki Kościoła. Od 1920 roku wysepkę łączy z lądem malownicza grobla, dawną kapliczkę zastąpiła murowana rotunda a na pamiątkę wizyty Jana Pawła II postawiono pomnik. Papież odwiedził Studzieniczną 9 czerwca 1999 roku, u schyłku swojego życia – pomnik oddaje nastrój tej wizyty. Oto stary człowiek, który wie, że już nigdy tu nie wróci…

Święte źródła kojarzą się nam z krystalicznie czystą, zimną wodą – w Studzienicznej jest zaskoczenie. Woda jest … żółtawa. Gdyby nie to, że od wieków ludzie ją piją, przemywają chore miejsca i zabierają do domów nie przyszłoby mi łatwo jej skosztowanie. Mówi się, że woda ze Studzienicznej szczególnie pomaga w chorobach oczu ale nie tylko… Z uzdrowień odnotowanych w Studzienicznej warto wspomnieć to najbardziej spektakularne, udokumentowane medycznie. W 1971 kobieta ze złośliwym guzem wątroby wyzdrowiała po wypiciu wody ze studni na wysepce. Znawcy anestezji i promieniowania Bovisa potwierdzają szczególną moc tego miejsca. Podczas głównego odpustu w Zielone Świątki przybywają do Studzienicznej tysiące wiernych, przez cały rok pielgrzymują ludzie ze wszystkich zakątków kraju. Zdecydowanie jest to niezwykły, magiczny zakątek woj. podlaskiego.

10. Miękisze. Źródełko i kaplica prawosławna

Napewno niewielu z Was słyszało o tym źródełku. Woda z leśnego strumyka w Miękiszach była do niedawna znana tylko okolicznym mieszkańcom. Niektórzy z nich twierdzą, że ponad 100 lat temu dziewczyna pasąca krowy widziała w tym miejscu Matkę Boską a woda zaczęła pomagać w różnych dolegliwościach. Na choroby skóry, bóle głowy, reumatyzm i niegojące się rany – mieszkańcy mnożą przykłady. Każdy kto odczuł na sobie lecznicze działanie wody czuł się w obowiązku przynieść do źródełka krzyżyk lub chociaż ikonkę. Było ich przy źródle coraz więcej. W 2018 roku przy wsparciu darczyńców oraz proboszcza z Pasynek mieszkańcy wybudowali nad źródłem kapliczkę oraz dzwonnicę. Właściciel gruntów najwyraźniej nie był  zadowolony z wzrastającego kultu w obrębie jego własności – usuwał wota i zawiadomił prokuraturę gdy nad źródełkiem pojawiła się pierwsza budowla. Spór zakończył się gdy Jan Kowalczuk, mieszkaniec Miękisz wykupił teren z przeznaczeniem na swobodne korzystanie i modlitwy wiernych. W maju 2020 budowla została powiększona. Nie ma dnia aby do źródła nie przyjeżdzali ludzie – juz nie tylko z okolicznych wsi ale i np. z Białegostoku.

Święte źródła w woj. podlaskim – bibliografia

Zbierając materiały do blogowego wpisu Święte źródła w woj. podlaskim opierałam się nie tylko na książkach i materiałach dostępnych w Internecie. Każde z tych miejsc odwiedziłam osobiście i gorąco Wam polecam tego typu wycieczkę. Jest to wyzwanie i przygoda, warto porozmawiać z napotkanymi przy studniach ludźmi i podpytać o ich doświadczenia. Sytuacja epidemiczna wbrew pozorom uwalnia w ludziach wiarę, życzliwość i pozytywną energię.

1. Sosna Grzegorz, Święte miejsca i cudowne ikony Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie, Białystok 2001
2. Matela Leszek, Magiczne zakątki, Białystok 2007
3. Krzywiccy Katarzyna i Tomasz, Suwalszczyzna Zaniemenie, Białystok 1999
4. Katalog zabytków sztuki. Województwo podlaskie. Powiat Bielski, Warszawa 2019
5. https://bielsk.eu/bielsk-podlaski/28471-cudowne-zrodelko-w-miekiszach-kiedys-o-to-miejsce-toczyl-sie-spor-dzis-powstaje-cerkiewka-foto

The post Święte źródła na Podlasiu i w podlaskim. Miejsca mocy. Część 2 appeared first on Bialystok Subiektywnie.

Epidemie na Podlasiu a święte źródełka

Dumny z siebie człowiek XXI wieku zwykł mówić o wielkich epidemiach w czasie przeszłym. Aż do przełomu 2019/2020 roku. Szok i niedowierzanie, zaraza COVID-19, której nie potrafimy się przeciwstawić, dziesiątkuje ludzi na całym świecie. Cała nasza wiedza, technologia i poczucie wyższości nad innymi gatunkami stanęły pod znakiem zapytania. Tymczasem nie dzieje się nic nadzwyczajnego. Gdyby miał to skomentować ktokolwiek żyjący w początkach XX wieku powiedziałby, że to żadne wielkie mecyje. Kolejne morowe powietrze, plaga, boży gniew. Towarzyszą nam od zawsze i nie znikną – mieliśmy po prostu w Europie dłuższą przerwę. Trzeba podkreślić, że na Podlasiu pamięć o dawnych pomorach nie zaginęła. Na obrzeżach niemal każdej wsi stoją krzyże wotywne z tabliczkami na których wypisane jest błaganie o ochronę przed zarazą. Tu i tam (np. Soce, Skaryszewo) wciąż widoczne są ślady po rytualnym otaczaniu osady nicią, która w cudowny sposób miała zatrzymać epidemię. Źródełka, które onegdaj pomogły chorym nigdy nie zostały przez wiernych zapomniane – są odwiedzane i otoczone opieką.

Epidemie na Podlasiu 

• 1572 i 1577 – najstarsze odnotowane epidemie na Podlasiu. Pierwsza zbiegła się ze śmiercią króla Zygmunta Augusta i zdezorganizowała zjazdy szlacheckie podczas bezkrólewia czyli poniekąd zakłóciła wybory – skąd my to znamy?

Przede wszystkim należy przy tym pamiętać o klęsce epidemii, która spadła na Podlasie równocześnie niemal z wieścią o śmierci królewskiej i była tu sroższa niż gdzie indziej. Spotęgowało to początkowy chaos i bezprawie, utrudniając szlachcie organizowanie się. (Emil Kalinowski, „Aktywność polityczna szlachty podlaskiej podczas pierwszego bezkrólewia”, Kwartalnik Historyczny, 2016)

• 1655-1660 – Potop szwedzki i towarzysząca mu szczególnie długa i makabryczna w skutkach epidemia dżumy. Po jej przejściu w dobrach królewskich odnotowano śmierć 70% ludzi i zapaść gospodarczą regionu. Dżumę prawdopodobnie przywlekły maszerujące wojska. Które? Tego nie wiemy –  szwedzkie, siedmiogrodzkie, moskiewskie a może Tatarzy nękający w tym czasie Podlasie?

• 1704-1714 – Wojna Północna – tym razem odnotowano związek pojawienia się zarazy z maszerującymi wojskami. W 1708 roku nie tylko Podlasie ale i cała Litwa były opanowane przez dżumę.
• 1831 – epidemia cholery przywleczona przez wojska rosyjskie pacyfikujące Powstanie Listopadowe. Szacuje się, że na Podlasiu zmarło 43 % ludności.

Ogólny bilans epidemii cholery z 1831 roku dla Imperium Rosyjskiego był tragiczny. Zachorowało w sumie blisko 467 tysięcy osób, z czego zmarło ponad 167 tysięcy. Epidemia z 1848 roku, kiedy w państwie rosyjskim zachorowało 1 mln 700 tys. osób, z czego zmarło ponad 690 tysięcy na szczęście Podlasie ominęła. (Doroteusz Fionik, Jak przed laty walczono z zarazą? „Epidemia cholery w Bielsku i okolicach w 1831 roku”, Bielsk.eu)

• 1855 – Epidemię przywlekły przemieszczające się wojska, trwała wojna krymska. Najpierw ludność Podlasia przetrzebił tyfus a następnie ponad pół roku żniwo zbierała cholera. Śmiertelność wśród dzieci i ludzi młodych sięgała 60 procent. Epidemia ustąpiła we wrześniu 1855 roku ale jej żniwo było tragiczne. Szeroko i szczegółowo opisuje ten czas Doroteusz Fionik na łamach Przeglądu Prawosławnego:

Podczas trwającej ponad miesiąc epidemii cholery w Widowie zmarło 37 osób (i to jedynie z części wsi, należącej do parafii św. Michała (…). Odzwierciedlają to także ogólne statystyki. W 1854 roku we wsi było 308 parafian cerkwi św. Michała, zaś dwa lata później – tylko 251. W nieodległych Spiczkach w sierpniu 1855 roku zmarło na cholerę 18 osób. Ogółem, w parafii Michajłowskiej w lipcu i sierpniu odnotowano z tego powodu 74 zgony, co stanowiło prawie połowę ogólnej ich liczby (w 1855 roku na terenie parafii zmarło 166 osób). (Doroteusz Fionik, W czasach epidemii, Przegląd Prawosławny, 14 kwietnia 2020)

• 1892-1894 – nawrót epidemii cholery, szczególnie wyniszczający w Białymstoku i okolicach.

Święte źródełka. 10 miejsc z historią

1. Święta Góra Grabarka

Niewątpliwie najważniejsze prawosławne sanktuarium w Polsce – bez źródełka ta historia nie miałaby miejsca… „Góra Grabarka zasłynęła w 1710 r., kiedy epidemia cholery dziesiątkowała mieszkańców okolic Siemiatycz. Pewien starzec miał we śnie objawienie, że ludzie mogą znaleźć ratunek -uchronić się przed epidemią na wzniesieniu na uroczysku Suminszczyzna. Przybyli więc na tę górę z krzyżem, pobożną modlitwą o ocalenie i zostali wysłuchani. W podziękowaniu Bogu za cud wzniesiono tutaj pierwszą drewnianą kapliczkę p.w. Przemienienia Pańskiego. Od dziesiątek lat ludzie podążają na Świętą Górę Grabarkę. Najliczniejsze pielgrzymki przybywają tu na święto Przemienienia Pańskiego (18/19 sierpnia).

Pielgrzymi niosą ze sobą krzyże, małe- te indywidualne, większe przynoszą pielgrzymki np. zakładowe. Pątnicy modlą się, na kolanach trzykrotnie obchodzą Cerkiew Przemienienia potem schodzą do źródełka. Cudowne źródełko znajduje się u podnóża Góry. W nim umyli się i z niego napili się wody ci, którzy przybyli tu z krzyżem i modlitwą o ocalenie w 1710. Do dziś pielgrzymi obmywają  w nim swoje chore miejsca, piją wodę ze studzienki i zabierają ją do domu” (To tylko fragment naszego obszernego artykułu poświęconego historii tego miejsca, który znajdziecie – TUTAJ.)

2. Piatienka. Parafia Topolany

Według tradycji dzieciom pasącym bydło pod lasem w czasie epidemii ukazała się kobieta z dzieciątkiem na ręku i oznajmiła, aby pozostali przy życiu mieszkańcy wybudowali na skraju lasu kaplicę. Z opowiadania dzieci dorośli zrozumieli, że owa kobieta to Matka Boża z Dzieciątkiem. Ludzie niezwłocznie przystąpili do budowy kaplicy w miejscu objawienia. Od tego momentu nikt z mieszkańców wsi nie padł ofiarą zarazy. W wybudowanej kapliczce pojawiło się źródełko, którego woda posiadała właściwości lecznicze. Po ustąpieniu epidemii wdzięczni za ocalenie mieszkańcy wybudowali cerkiew. Inny przekaz głosi, że chorującej dziewczynie zostało objawione …oćitite glazki ot grazi i nećistoty, nanosimych kupajuśćimisja żyvotnymi i jazva prestanet … Mieszkańcy wsi oczyścili i ogrodzili źródełko, epidemia ustała. W tym miejscu wybudowano cerkiew św. św. Borysa i Gleba i męcz. Paraskiewy – Pietki. Górę, na której wzniesiona została cerkiew, nazywano od patronów Borysa i Gleba „Kniaziową Górą” (Kniaziewaja Hora). Z biegiem czasu nazywano górę Piatnicą od patronki Paraskiewy – Piatki. Pierwszą cerkiew wybudowano w tym miejscu w 1710 roku. (…)

(…) W 1929 r. cmentarna cerkiew w Piatence stała się ponownie znana wśród prawosławnych za sprawą cudownie odnowionej ikony Ukrzyżowanego Chrystusa. Ikona ta została przywieziona przez nauczyciela miejscowej szkoły nazwiskiem Bujko, który zamieszkał we wsi Folwarki Wielkie u Zofii Trochimczuk. Nauczyciel otrzymał ikonę od swojej matki, gdy został powołany do wojska po wybuchu I wojny światowej. Ikona była stara i zniszczona. Początkowo pozostawała w mieszkaniu właścicielki domu, później zawieszono ją w stodole. 23 lipca 1929 r. wydarzył się cud, za sprawą którego ożyła dawna tradycja Piatienki jako ośrodka kultu. Zauważono, że ikona cała lśniła, a jej ramy wyglądały jak świeżo pozłocone. Komisja rządowa, powołana do zbadania odnowionej ikony, nie stwierdziła żadnej ingerencji ręki ludzkiej. Ikonę w wielotysięcznej procesji przeniesiono do cerkwi w Piatience. Tam stała się obiektem pielgrzymek. (Grzegorz Sosna, Święte miejsca i cudowne ikony Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie, Białystok 2001, s. 94-98)

---

Ciekawostka lokalna: z rodzinnych wspomnień

We wsi Soce jeszcze wiele lat po wojnie pielęgnowano tradycję pielgrzymowania do Piatienki. W ten dzień wszyscy mieszkańcy wsi pościli i nie rozpalali w piecach. Było to prawdopodobnie związane z jakimś zobowiązaniem całej wsi po pożarze. Sąsiednie Dawidowicze zaś miały odpust, „wyżerkę” i wiejską zabawę. O tym pamiętają już tylko najstarsi mieszkańcy…

3. Krynoczka – parafia Dubiny

W odległości 3 kilometrów od Hajnówki, w puszczańskich ostępach, na terenie jednostki wojskowej leży jeden z najważniejszych celów prawosławnych (choć nie tylko) pielgrzymów. Malutka cerkiewka a kawałek dalej niepozorna kapliczka ze studnią. Przykłady i opisy uzdrowień, które nastąpiły w tym miejscu można mnożyć. Od tych z wieku XIX do tych z XXI. Szczególnie ciekawy jest przypadek (z 1848 roku) chorującego na gruźlicę kapitana stacjonującego nieopodal Pułku Izmajłowskiego. Rokowania lekarzy nie były dobre. Po kilkakrotnym wypiciu cudownej wody z krynicy kapitan wyzdrowiał, w co lekarze nie mogli uwierzyć. Zdrowieli tu chorzy na trąd i na raka. Woda pomagała w dolegliwościach żołądkowych a przy źródle wielokrotnie odnajdywano pozostawione laski – znak, że po modlitwie w tym miejscu nie były już potrzebne.

Dzieje kultu cudownego źródełka przy strumyku Miednoje giną w mrokach przeszłości. Nic nie jest pewne jednak współczesny badacz miejsc mocy, Leszek Matela zapewnia:

Badania radiestezyjne wykazały, że opisywane cudowne źródełka położone jest na skrzyżowaniu stref geomantycznych. Promieniowanie osiąga 34 ooo jednostek Bovisa, a występujące tu energie odpowiadają kolorowi białemu sprzyjającemu odnowie organizmu i uzdrowieniom. (…) Ślady energetyczne przy źródle pozostawili zarówno Jaćwingowie, jak i plemiona ruskie oraz Litwini. Badania anteną rezonansową L-4 wskazują również na energie związane z Krzyżakami.  Być może zapędzili się oni w te okolice w pogoni za Jaćwingami. Świadczy to o tym, że walory miejsca mocy w Krynoczce doceniano już w czasach pogańskich. (Leszek Matela, Magiczne zakątki, Białystok 2007, s.32)

W XIX wieku nie znano promieniowania Bovisa jednak lecznicze właściwości wody z osławionego już wtedy źródełka zbadali carscy urzędnicy. Stwierdzono obecność siarki i żelaza. W 1831 roku powstał nawet (nigdy nie zrealizowany) projekt wybudowania tutaj … sanatorium! Faktycznie nazwa uroczyska i kolor wody to „miednoje” czyli rdzawe.

Historia źródełka w świetle przekazów ustnych

Według ustnego przekazu w okolicy strumyka zwanego Miednoje miało miejsce objawienie ikony na drzewie. Uczestnikami tego cudu byli pastuszkowie, pasący niedaleko swoje stadko. Ikona została prze- niesiona do wsi Lipiny, ale powtórne jej zjawienie się na tym miejscu dało okazję do pobudowania małej drewnianej kapliczki. Według innego przekazu, pojawienie się ikony na drzewie poprzedziła jasność, a obok wytrysnęło źródełko – krynica z cudowną wodą. Długoletni proboszcz dubiński śp. Antoni Gołub (+ 27.05.1971 r.) opowiadał, że według ustnej tradycji podczas najazdu tatarskiego na Ruś Kijowską mnisi opuszczali swoje rodzinne strony, udając się w leśne ustronia. Osiedlali się w okolicach Brześcia, Mielnika, Narwi, a także w okolicach obecnej Puszczy Białowieskiej. Taka pustelnia znajdowała się i u źródełka – dzisiejszej Krynoczki. Krynoczka była znana mnichom wileńskim, pielgrzymującym do monasteru wirowskiego i do Leśnej. Mnisi tu się zatrzymywali, modląc się wraz z okoliczną ludnością, która tłumnie na ten czas tu przebywała. (Grzegorz Sosna, Święte miejsca i cudowne ikony Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie, Białystok 2001, s. 22)

Jak bardzo ważne dla prawosławnych mieszkańców Podlasia jest to miejsce niech świadczy fakt, że o każdej porze roku zobaczycie przy kapliczce pozostawione chusteczki (po obmyciu chorych miejsc) i nieprzebrane tłumy przybywające w święto Zesłania Ducha Świętego – 50 dni po Wielkanocy. W latach 90. XX wieku w letnich miesiącach został wprowadzony porządek odprawiania co niedzielę akatystów „Matce Bożej Nieupiwajemaja Czasza” w intencji uzdrowienia z nałogu pijaństwa.

4. Hodyszewo. Krynica

Hodyszewski kościół z cudownym obrazem Matki Boskiej należy do najważniejszych katolickich sanktuariów w regionie (Ich zestawienie znajdziecie  TUTAJ). Jednak interesującego nas źródełka nie znajdziecie w otoczeniu monumentalnej świątyni. Zabytkowa drewniana kapliczka kryjąca studzienkę znajduje się ok. 800 metrów od kościoła w niewielkim, uroczym zagajniku. Według przekazywanych z pokolenia na pokolenie informacji to tutaj na leśnej, dzikiej gruszy pojawiła się ikona Matki Bożej. Ludzie przenieśli ją do kaplicy w pobliskich Kiewłakach ale ikona wróciła na gruszę…Wybudowano więc kapliczkę obok której wkrótce wytrysnęło źródło z cudowną wodą. Jak czytamy na stronie sanktuarium do dzisiaj pielgrzymi doświadczają w tym miejscu łaski.

Dwa lata temu spotkałem przy źródle kobietę z Bielska Podlaskiego, która przez długi czas cierpiała z powodu choroby nogi. Ropienie i obrzęki sprawiały jej okropny ból. Lekarze nie potrafili jej pomóc, a gdy przemyła nogi źródlaną wodą, już po dwóch dniach po ranach nie było śladu – wspomina ksiądz Jacek Koc, kustosz sanktuarium. – Otrzymaliśmy także list od kobiety, która cierpiała na paraliż. Lekarze nie dawali jej szans na powrót do pełnej sprawności. Przyjechała przed oblicze Matki Boskiej prosić o łaski i je otrzymała. Dziś jest w pełni sprawną kobietą. (Gazeta Współczesna – 5 września 2007)

Kult Hodyszewskiej Ikony Matki Bożej był bardzo rozpowszechniony na Podlasiu. Jej kopie znajdowały się w wielu cerkwiach m.in w Siemiatyczach i Koźlikach. Do ikony i źródełka pielgrzymowano masowo w XIX wieku. Nie istniał tu sztywny podział na katolicy-prawosławni a to z tej prostej przyczyny, że parafia w Hodyszewie przeszła cały skomplikowany cykl historycznej walki o wiernych. Zwykli ludzie wierzyli w moc modlitwy, w moc wody ze źródełka… Kogo wówczas interesowała historia? Kto by się w tym rozeznał? Najpierw we wsi była cerkiew prawosławna (wiek XVI), później unicka, od 1839 prawosławna i wreszcie po pierwszej wojnie katolicka.

Proboszcz parafii, ks. Bańkowski, w 1866 r. pozostawił zapis „… w cerkwi w Hodyszewie znajduje się bardzo piękny cudowny słynący obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem na ręku. Kilka razy do roku lud po kilkadziesiąt tysięcy zbiera się na odpust, szczególnie Rusini z Grodzieńskiej guberni i z innych miejscowości oraz z województwa podlaskiego. Odpusty bywały na polskie i ruskie Zielone Świątki po pięć dni trwające na wszystkie święta Matki Bożej (Grzegorz Sosna, Święte miejsca i cudowne ikony Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie, Białystok 2001, s. 169)

W miejscu dawnej cerkwi stoi dziś piękny kościół wybudowany wg. projektu Oskara Sosnowskiego (także autora projektu modernistycznej perły – Kościoła Rocha w Białymstoku).

5. Święta Woda. Wasilków

Podobnie skomplikowane wichry historii wiały nad Wasilkowem i źródełkiem w Świętej Wodzie. Dociekanie czy należy przyznać miejsce wiernym prawosławnym czy katolickim zostawmy na kiedy indziej. Święta Woda to dzisiaj ważne sanktuarium katolickie przyjmujące tysiące pielgrzymów a przecież wszystko zaczęło się od źródełka. Pierwsza ze znanych legend odnosi się do XIII wieku, kiedy to …

Właścicielem okolic obecnego Wasilkowa był wówczas Wasil, który miał dwóch synów. Młodszy z nich, Iwan, stracił wzrok i po śmierci ojca został wypędzony przez starszego brata z domu rodzicielskiego. Zaopiekowała się nim dziewczyna imieniem Paraskiewa, oprowadzając go po okolicy „za proszonym”. Wkrótce jednak Iwana zostawiła w lesie. Tam rozpaczliwie prosił on o pomoc. Swoje prośby skierował do Matki Bożej, błagając o pomoc i wstawiennictwo u syna Bożego. Wkrótce we śnie ukazała się Matka Boża, mówiąc w miejscu gdzie leżysz rozsuń ręką liście, rozgrzeb piasek, znajdziesz wodę, przemyj nią oczy i wierz, a będziesz zdrów. Dzięki wodzie, która wytrysnęła ze źródła – odzyskał wzrok. Z wdzięczności za okazaną łaskę zbudował w tym miejscu studzienkę, wzniósł szałas i umieścił ikonę Matki Bożej. Legenda prawdopodobnie jest oparta na realnych postaciach książąt Daniela i Wasilka. Książę Daniel chorował na oczy i dzięki wodzie został uzdrowiony. (Grzegorz Sosna, Święte miejsca i cudowne ikony Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie, Białystok 2001, s. 1o1-102)

Powyższa legenda nie jest przytaczana na oficjalnej stronie sanktuarium gdzie czytamy, że wszystko się zaczęło dopiero w XVIII wieku:

…pierwsza rzetelna i udokumentowana wzmianka o tym miejscu pochodzi dopiero z roku 1719. Wówczas człowiek imieniem Bazyli – po dwóch latach od utraty wzroku, po przybyciu na uroczysko nazwane później Święta Woda, cudownie ozdrowiał. Był on związany z zakładem wytwarzającym papier na rzecz drukarni OO. Bazylianów w Supraślu, stąd też do historii przeszedł jako „Bazyli papiernik”. Dokumenty historyczne pozwalają na utożsamienie go z ówczesnym dzierżawcą supraskiej papierni – szlachcicem Bazylim Samotyją Lenczewskim, pochodzącym ze starej rzymskokatolickiej rodziny osiadłej w sąsiedniej parafii w Dobrzyniewie Kościelnym. W akcie wdzięczności uzdrowiony szlachcic w ciągu tygodnia ufundował nad źródłem drewnianą kaplicę, którą w 10-ty piątek po Wielkanocy w 1719 roku poświęcił za błogosławieństwem opata supraślskiego metropolity unickiego Abpa Leona Kiszki, jeden z supraskich Bazylianów. Tak się rozpoczyna historia tego wyjątkowego miejsca.

Tłumnie ciągnący pielgrzymi i ludność miejscowa obu wyznań od dziesiątek lat piją wodę i zabierają ją do domu. Nasz znawca miejsc mocy czyli Leszek Matela potwierdza wyjątkową, uzdrawiającą moc Świętej Wody.

O ile cztery powyżej opisane miejsca, pomimo intensywnej obecności współczesnego człowieka wciąż mają coś ze swojej pierwotnej tajemniczości i mistycyzmu o tyle Świętą Wodę z jej uzdrawiającym źródełkiem zamieniono ostatnimi laty w budzący niesmak pielgrzymkowy biznes. Ludzi szukających podlaskiego wyciszenia zaskakują na każdym kroku stoiska z krzyżami w różnych cenach, z butelkami po 2 złote, obrazkami, ulotkami i oczywiście skarbonkami. Wypielęgnowane klomby, banery z żołnierzami wyklętymi, hektary wymuskanych nasadzeń, ogromny plac zabaw, dziesiątki kapliczek, kamienie, rzeźby, mikrofony, nocna iluminacja i hotel czyli centrum pielgrzymkowo-turystyczne. I tylko tabliczki na skromnych krzyżach świadczą o tym jak wielka i głęboka jest wiara pielgrzymów.

Koniec części 1

W części drugiej źródełka z Knoryd, Gredeli, Studzienicznej i …

 

The post Źródełka słynące cudami czyli 10 niezwykłych miejsc. Część 1. Epidemie na Podlasiu appeared first on Bialystok Subiektywnie.