Wielkanoc w Cerkwi Prawosławnej (i innych kościołach obrządku wschodniego) sporadycznie tylko przypada w tym samym czasie co katolicka. Wynika to oczywiście z innej metody obliczania dnia Zmartwychwstania i kalendarza juliańskiego obowiązującego w kościołach wschodnich. Czasem przerwa jest krótka, czasem trwa ponad 4 tygodnie jednak wiele tradycji związanych z Wielkanocą pokrywa się i wzajemnie przenika w obu obrządkach. Tradycje podlaskiej wsi w okresie wielkiego tygodnia opisała Melania Grygoruk, przewodniczka nadbużańska, wieloletnia partnerka bloga. Zapraszamy do lektury i korzystania z usług przewodnickich Melanii!
Wielki Tydzień
W obu kościołach Paschę poprzedza Wielki Tydzień, w prawosławiu znany jako Strastnaja Siedmitsa (nazwa od siedmiu dni). Najważniejsze w Wielkim Tygodniu dni to tzw. Triduum Paschalne.
Wielki Czwartek
…to dzień w którym wspomina się ostatnią wieczerzę i ustanowienie Eucharystii. W kościele odprawia się mszę, w cerkwi sprawuje liturgię upamiętniające to wydarzenia. Do tego dnia powinno zakończyć się wszystkie prace porządkowe w obejściu. W Wielki Czwartek należało wstać jeszcze przed brzaskiem, żeby przemyć się zimną wodą, co miało zapobiegać chorobom, a pannom dodać urody.
- W domach prawosławnych wymieniano na nowe wszystkie ręczniki obrzędowe przy krzyżach i ikonach. Wieszano też wykonane ze słomy, bibuły i łubinu pająki wielkanocne.
- W cerkwiach odbywało się święcenie świec, z którymi należało obejść trzykrotnie gospodarstwo, pilnując by nie zgasły. Wieczorem z kolei przygotowywano żylnik czyli postną wieczerzę podobną do tej wigilijnej. Resztki tej kolacji zwanej ostatnią lub bogatą pozostawiano na stole dla dusz zmarłych.
- W Wielki Czwartek święcono też ogień lecz z czasem zwyczaj ten przeniesiono na Wielką Sobotę. W kościołach milkły dzwony – odtąd do rezurekcji zastępują je kołatki, które co ciekawe, do XIX wieku były w kościołach zakazane.
Wielki Piątek
…pozostaje dniem smutku, zadumy, refleksji nad śmiercią Chrystusa a więc obowiązuje ścisły post. Gospodynie przygotowywały potrawy na Wielkanoc, piekły ciasta i chleb. W kościele katolickim nie sprawuje się mszy świętych, a w kościołach wschodnich liturgii eucharystycznej. Ciało Chrystusa przenosi się do symbolicznych grobów. W cerkwiach odbywa się nabożeństwo połączone z wyniesieniem płaszczenicy (płaszczanicy) czyli całunu z wizerunkiem Jezusa Chrystusa złożonego do grobu.
- W uroczystej procesji wokół cerkwi, podczas, której wierni przechodzą pod płaszczenicą, przenosi się całun do środkowej części cerkwi i umieszcza go na sarkofagu.
Wielka Sobota
…zwana krasną od słowa krasić albo kraszanka, to w obu kościołach dzień święcenia pokarmów. Pokarmy święci się w świątyniach, kaplicach, przy krzyżach, dawniej też święcono w izbach domowych. Pokarmy przynosi się dzisiaj w wiklinowych koszykach w symbolicznych ilościach, ale kiedyś do święcenia przynoszono wszystkie dania przygotowane na czas Wielkanocy! Do tego służyły więc kopańki (drewniane niecki), słomiane korobki (pudełka), a także gliniane misy, wszystkie koniecznie przyozdobione baziami, bukszpanem, barwinkiem. W tradycyjnej święconce znaleźć musiały się jaja (pisanki, kraszanki), chleb, mięso i wędliny, sól, chrzan, ser, ciasta w tym Artos (wysoki pszenny chleb pieczony na zakwasie) i paska czyli wysoki, słodkawy chleb lub bułka wielkanocna. Koszyk wielkanocny przykrywa się serwetką z takim samym napisem.
- W katolickiej święconce można znaleźć baranki, cukrowe figurki, do prawosławnej moja babcia wkładała kawałek świeczki.
- Podczas wieczornego nabożeństwa w kościołach pali się rozerwane różańce, stare krzyże. Od poświęconego ognia zapala się ogromną świecę – Paschał.
- W wielu domach sól ze święconki wsypywano do studni, a kawałek chleba przechowywano aż do Niedzieli Przewodniej. Węgielki z ognisk umieszczano w rogach domu dla podtrzymana domowego ogniska, miały chronić też przed pożarem.
Wielkanoc. Niedziela Zmartwychwstania
- Dawniej w kościele katolickim msze rezurekcyjne odprawiano o północy, dzisiaj najczęściej nad ranem. W procesjach wokół kościoła niesie się Hostię w monstrancji, figurę Zmartwychwstałego Chrystusa oraz krzyż z czerwoną stułą.
- Obchody paschalne w cerkwiach rozpoczyna połunoszcznica (północna) podczas której płaszczenicę przenosi się na ołtarz (prestoł). Od niedzieli wielkanocnej carskie wrota pozostają otwarte przez cały tydzień paschalny.
- W procesji przy biciu dzwonów obchodzi się trzykrotnie cerkiew. Procesję otwiera ikona przedstawiająca Zmartwychwstanie oraz Artos – wysoki chleb pszenny za zakwasie z literami XB. Celebrans krzyżem otwiera zamknięte , symbolizujące zamknięty Grób Pański drzwi cerkwi, trzykrotnie pozdrawiając wiernych słowami Христос Воскресе! Воистино Воскресе! (Chrystus Zmartwychwstał! Zaprawdę Zmartwychwstał!)
- Śpiewany jest też troparion Zmartwychwstania:
„Христос воскресе из мертвых, смертию смерть поправ и сущим во гробех живот даровав” (Chrystus Zmartwychwstał, śmierć śmiercią zwyciężył a umarłym w grobach podarował życie)
- Oto najważniejsze dni w roku: Święto Świąt – Wielkanoc.
- Po powrocie z cerkwi/kościoła rodziny zasiadają do wspólnego, uroczystego śniadania – oto po wielu tygodniach postu i wyrzeczeń następuje radosne świętowanie Zmartwychwstania. Na stoły wjeżdżają jaja i mięsiwa, które tego dnia wyjątkowo pachną i smakują. Domowe oranżady i podpiwki kiedyś cieszyły i dzieci i dorosłych. Obowiązkowy był tarty chrzan oraz ciasta z makiem.
- Po spotkaniach rodzinnych, młodzież spotykała się na potańcówkach czyli wiejskich zabawach. Dzieciaki bawiły się w „wybijanie i „kaczanie”, czyli sprawdzanie, które z jaj ma najtwardszą skorupkę i najdalej się potoczy.
- Rodzice chrzestni odwiedzali swoich chrześniaków z tzw. wołoczebnym – czyli prezentem wielkanocnym. W tych trudniejszych czasach były to po prostu pisanki.
- Chrystus Zmartwychwstał! Zaprawdę Zmartwychwstał! Chrystos Woskres! Woistinu Woskres! Od niedzieli wielkanocnej przez cały okres paschalny (do Wniebowstąpienia) jest to obowiązujące powitanie (zamiast „dzień dobry”).
- W cerkwi prawosławnej po Wielkanocy odwiedza się groby zmarłych na których zostawia się kraszone jaja jako symbol zmartwychwstania.
Dziękujemy bardzo za użyczenie zdjęć Paniom Helenie Datczuk, Barbarze Zygmańskiej oraz partnerom bloga: Mikołajowi Mendryckiemu i Tadeuszowi Doroszko.
Bezcennym źrodłem inspiracji do artykułów z serii Podlaskie obrzędy jest książka „Rok obrzędowy na Podlasiu” autorstwa dr Artura Gawła.
Wielkanoc na Podlasiu. Galeria
fot. Barbara Zygmańska
Zostaw komentarz